Բախելուց եւ երկար սպասելուց յետոյ դուռը բացեց 70-ամեայ մի մարդ, որը՝ չնայած դէմքի կնճիռներին, հայացքի հոգնութեանն ու դողացող ձեռքերին, բաւականին երիտասարդ էր երեւում:
Ներկայացանք՝ «Մաշտոց» ամսագրից ենք: Ներս հրաւիրենց: Մէկ սենեականոց նեղլիկ բնակարանը նաեւ արուեստանոց էր: Պատերին տանտիրոջ՝ Հայկազ Խաչատրեանի աշխատանքներն էին՝ բնապատկերներ, բնորդներ, ինքնանկարներ: Նկարակալին անաւարտ աշխատանք էր՝ հեծեալ հայդուկը:
Տանտիրոջը չճանաչող մէկը կարող էր կարծել, թէ մտել է դրսի եթերից, հանրաժողովներից, համազգային շարժումից եւ ընդհանրապէս քաղաքականութիւնից մեկուսացած մի արուեստագէտի բնակարան:
Զրոյցը դեռ չսկսած, նա դարակից հանեց մի թերթիկ եւ կարդաց Հեգելի խօսքերը:
Եթէ որեւէ ժողովրդի ոչ միայն թւում է, որ նա ցանկանում է լինել ազատ, այլ իրականում ունի ազատուելու եռանդուն կամք, այդ ժամանակ ոչ մի բնութիւն չի կարող նրան պահել ստրկութեան մէջ։
Սկզբում զգացուեց, որ Հայկազ Խաչատրեանը տրամադրուած չէ հարցազրույցի: Յետոյ պարզ դարձաւ, որ ԱՄԿ-ի պէս գաղտնի կուսակցութեան հիմնադիրը սովոր չէ հարցազրոյցների, որովհետեւ նրա եւ կուսակցութեան շատ անդամների կեանքում հարցազրոյցներ տեղի են ունեցել միայն ՊԱԿ-ում, քննիչների հետ:
Ձայնագրիչի անսարքութեան պատճառով հարազրոյցը թերի եղաւ: Ձայնագրութիւնը գրառելուց յետոյ որոշել էինք եւս մէկ անգամ հանդիպել Հայկազ Խաչատրեանին, բայց մեր անփութութեան պատճառով անընդհատ յետաձգում էինք՝ չմտածելով, որ մահը կարող է խլել մեզանից Հայաստանի անկախութեան նորօրեայ պայքարի ռահվիրային:
Հարց ― Ե՞րբ սկսեցիք Ձեր գործունէութիւնը:
Հ․Խ․ ― Մեր կազմակերպութիւնը առաջներում չկար: Առաջին անգամ, որ մեզ ձերբակալեցին, ես անցայ արդէն գործունեութեան: Իմ նպատակն էր, որ Հայաստանը ազատ լինի, ազատագրուենք բռնութիւնից: Կանտն ասում է․ /շատ խելօք բան է ասել/ «Եթէ մարդը կեանքի գնով ձեռք չի բերում ազատութիւնը, կնշանակի նա արժանի է լինել ստրուկ»: Էդ վիճակը ինձ չի կարող ոգեւորել կամ թողնել, որ լուռ մնամ: Էդ պատճառով սկսեցի պայքարել հայրենիքի եւ նրա ազատութեան համար:
Հարց ― Ե՞րբ սկսեցիք պայքարել:
Հ․Խ․ ― 1966 թուականին:
Հարց ― Բայց 1965 թուականին ազգային շարժման պահանջները ուրիշ էին, ազատութեան եւ անկախութեան պահանջ չկար:
Հ․Խ․ ― Չէ, չկար էդպիսի բան: Մինչեւ իմ պայքարը, էդպիսի բաներ չկային: Ըստ երեւույթին, վախի շրջանակի մէջ եղած հասարակութիւնը չի կարող յոյս ունենալ: Այնուամէնայնիւ պետք է յոյս ունենալ: Պայքարի համար անհրաժեշտ է եւ զոհաբերել, եւ տանջուել, եւ տառապել: Բայց էդ տառապանքն ու տանջանքը անհատական կերպով է ստեղծուած մարդկանց համար: Մարդու ձեռքը ոչ ոք չի բռնել, որ չկատարի թէկուզ յանցանք: Բայց դա բնութեան օրէնքն է․ մէկը ինքնապաշտպանութեան համար է կատարում այդ յանցագործութիւնը, միւսը՝ իշխելու, տիրելու համար: Հիմա դուք պէտք է այնքան գիտակից լինեք, որ մտածեք, թէ ով է ժողովրդի պաշտպանը, ով՝ թշնամին: Պարզ երեւում է, թշնամին ով է, պաշտպանը՝ ով:
Նպատակս այն էր, որ հասկացնէի կառավարող շրջաններին /ես երբեք չէի ձգտում կառավարութեան, իշխանութեան/, որ ինքը չէ տնօրէնը մարդկութեան բախտի եւ ճակատագրի, ինքը սոսկ կատարողն է /ես իրենց ասել եմ/, ամեն մի իշխանութիւն պարտաւոր է ինքնազոհ լինել ժողովրդի համար, որովհետեւ նրան ոչ թէ տրուած է իշխանութիւն, որ նա վայելի, այլ ինքնազոհ լինի ժողովրդի համար: Բոլոր կատարեալ մարդիկ զոհաբերում են իրենց յանուն ուրիշների ազատութեան, յանուն մեծամասնութեան: Նա բացարձակ իրաւունք չունի իշխանութիւնը օգտագործել իր շահերի համար, դա արդէն յանցագործութիւն է դառնում:
Հարց ― Բայց նրանք իշխանութեան գլուխ են բարձրացել իշխանութիւնը իրենց շահերին ծառայեցնելու համար:
Հ․Խ․ ― Նրանք իշխանութեան գլուխ են բարձրացել ոչ թէ ժողովրդի, այլ իրենց կամքով, իրենց ձգտումներով: Դրա համար էլ նրանք 70 տարի յանցագործութիւն կատարեցին, ոչ թէ որեւիցէ բան, որ ժողովուրդը յիշի եւ փառաբանի: Մենք պատերազմի մասնակցեցինք նրա համար որ յաղթէինք, եւ գուցէ իմ պատանի եղած ժամանաակ ես էլ ուրիշ բան էի մտածում յաղթանակի համար: Մտածում էի, որ եթէ յաղթեն, ապա կպարտաւորեցնեն բոլորին իրենց պարտքը վճարելու տուեալ ժողովրդին: Մեր ժողովուրդը դարերի ժողովուրդ է, եւ չի կարելի անտեսել այն ամէնը, որ նա դրել է աշխարհի զարգացման համար: Բայց նրանք այդ բանը չարեցին: Կամ ինչ բերեց ռեւոլիւցիան մեր հայրենիքին: Ոչինչ չբերեց, բացի կորուստներից: Մենք կորցրեցինք մեր հին հայկական հողերը, որոնք դարեր շարունակ մերն են եղել: Եւ էդ հողերն ընկան մի բարբարոս ցեղի ձեռքը, որը ոչինչ չի տուել, բացի բարբարոսութիւնից: Ինչպէ՞ս կարելի էր թողնել Միջին Արեւելքը էդ վիճակում:
Հարց ― Ինչպէ՞ս հիմնադրուեց Ազգային միացեալ կուսակցութիւնը:
Հ․Խ․ ― Դա եղաւ 1966-ին: Յետոյ ՊԱԿ-ը մեղադրեց միլիցիային, թէ Խաչատրեանին ինչու բանտարկեցիք: Ես բանտում ծանօթացայ մի շարք երիտասարդների հետ եւ ստիպուած նրանց պիտի բացատրէի, թէ ինչն ինչոց է: Կային ընդունողներ եւ ոչ լրիւ հասկացողներ: Իհարկէ պիտանի են նրանք, ովքեր լրիւ հասկանում են երկրի վիճակը, պայքարի նպատակը: Մի 6-7 հոգի լրիւ ընդունեցին իմ ասածը: Զատիկեանն էր մէկը, որ այդ ժամանակ պոլիտեխնիկական ինստիտուտում կոմերիտմիութեան քարտուղարն էր: Շահէն Յարութիւնեանն էր, որ որոշակի կոփուածութիւն ուներ: Նրանք էլ դարձան իմ զինակիցները: Ստիպողական չէր: Ես բացատրեցի․ կգնան տուն, կմտածեն, կպատասխանեն: Յիշում եմ, Զատիկեանն ինձ հետ վիճում էր մարքսիզմ-լենինիզմի մասին: Շատ խելօք տղա էր, ափսոս:
Հարց ― Իսկ Ձեր մէջ ե՞րբ էր արթնացել Հայաստանի ազատութեան գաղափարը:
Հ․Խ․ ― Պատերազմից յետոյ: Պատերազմի ժամանակ չկար, բայց որոշ հիմքեր ունէի․ Հայրենիք օտարի ձեռքում, պղծուած սրբութիւններ: Ես այն ժամանակ սպասում էի, որ ռուսները կգան մեզ օգնութեան եւ մենք հենց առաջին ջոկատներով կգնանք Թուրքիա: Բայց ինչ Թուրքիա, ինչ պահանջ․․․ Որովհետեւ մենք կռուել, իրենց հայրենիքն էին ազատագրել, նրանք էլ պարտաւոր էին մերն ազատագրել:
Հարց ― Ժամանակի մտաւորականները Ձեզ չէ՞ին աջակցում:
Հ․Խ․ ― Շիրազը մի քիչ:
Հարց ― Լսել ենք, որ իբրեւ խորհրդատու ժամանակին ձեզ օգնել է Պարոյր Սեւակը, ճի՞շտ է:
Հ․Խ․ ― Ճիշտ չէ, որովհետեւ նա ինքը ծառայութիւն էր մատուցում պետութեանը: Նա դուրս եկաւ միջազգային ասպարէզ, կոչումներ ստացաւ, նոր սկսեց․․․
Հարց ― Առաջին անգամ ե՞րբ ձեզ ձերբակալեցին եւ քանի հոգու:
Հ․Խ․ ― 1968 թուականին: Ձերբակալեցին ինձ, Ստեփան Զատիկեանին եւ Շահէն Յարութիւնեանին:
Հարց ― Կալանքից ազատուեցիք 1975 թուականին, չէ՞: Դրանից յետոյ նորի՞ց սկսեցիք ձեր գործունեութիւնը:
Հ․Խ․ ― Հա, սկսեցի, բայց նորից բռնեցին, որովհետեւ ես գտնւում էի հսկողութեան տակ, ես եւ բոլորը առանձին-առանձին: Իմ հսկողութիւնը երկար տեւեց, մօտ երեք տարի: Պէտք է շաբաթը մէկ անգամ ներկայանայի եւ ստորագրէի, որ ես կամ: Յետոյ ես իրաւունք չունէի ուրիշ տեղ գնալու, բացակայելու քաղաքից:
Հարց ― Իսկ Մորդովիայի ճամբարներից յիշողութիւններ չե՞ք կարող պատմել:
Հ․Խ․ ― Հա, շատ կան յիշողութիւններ:
Հարց ― Գրե՞լ եք:
Հ․Խ․ ― Հա, գրել եմ:
Հարց ― Չե՞ք ուզում հրատարակել:
Հ․Խ․ ― Կուզէի, բայց ով կհրատարակի․ դուրս կգայ հակասովետական ագիտացիա եւ պրոպագանդա: Կհրատարակեմ, ժամանակը կգայ կհրատարակեմ, ես յոյս ունեմ, չեմ կարող յոյս չունենալ, որ մի օր կհրատարակեմ:
Հարց ― Չէ՞ք ցանկանայ, որ դա հրատարակւի ինքնահրատ սկզբունքով:
Հ․Խ․ ― Կարելի է: Կարող է պատահել զարտուղի ճանապարհով ընկնի ուրիշ երկիր, հրատարակեն, ինչպէս ասենք, Սոլժենիցինի «Գուլագ Արշիպելագն» են հրատարակել: Հիմա Խորհրդային Միութիւնում հարց է բարձրացել, որ Սոլժենիցինի գիրքը հրատարակեն: Որովհետեւ վերջիվերջոյ չի կարելի արուեստագէտի խօսքը փակի տակ պահել: Որովհետեւ նրա խօսքը ամենադեմոկրատականն է, ամենահամամարդկայինը, այնպէս որ նա չի կարող իշխանաւոր կամ իշխանաւորի դեր կատարել: Ժամանակին բոլոր գրողներն էլ իրենց երկրի բացասական երեւոյթները գրի են առել գեղարուեստօրէն: Ասենք Չեխովը, ամբողջ ռուսական ազգը կոխել է ցեխի մէջ եւ չի վախեցել, որ ինքը ժամանակին արձագանքում է: Իսկ նրանք, ովքեր, չեն արձագանքում, հանցագործներ են: Մարդը ամէն ինչ պէտք է հասկանայ ժամանակին, յետոյ էլ պէտք չէ, յետոյ էլ ճշմատութիւն չի լինի, ճշմարտութիւնը կծածկուի կեղծիքի թանձր քողով: Դէ գնա ու գտիր, թէ ինչ է կատարուել:
Հարց ― Ճամբարում կայի՞ն ռուս քաղկալանաւորներ, եւ ինչի համար էին նստել:
Հ․Խ․ ― Կային քաղկալանաւորներ եւ դեմոկրատական, եւ կայսերական կազմակերպութիւններից: Դրանք /երկրորդները/ մարդիկ էին, որոնք ցանկանում էին ռուսական կայսրութիւնը վերականգնել: Նրանք համարում էին, որ բոլոր ազգերի երկրները իրենց են պատկանում, իրենց են տիրել եւ դրանք պէտք է սոսկ լինեն ռուսական կայսրութեան նահանգներ:
Հարց ― Իսկ չկայի՞ն այնպիսի ռուս քաղկալանաւորներ, որոնք կարծում էին, որ Ռուսաստանի փրկութիւնը ազգերի ազատութեան մէջ է:
Հ․Խ․ ― Չէ, չկային: Որոշ դեմոկրատներ կողմ էին, որ, ասենք, որեւիցէ ազգ ազատ լինի: Այնուամենայնիւ նրանց մեծ մասը գիտակցում էր, որ առանց հանրապետութիւնների իրենք գոյութիւն չեն կարող ունենալ, դա գիտակցում են բոլորը, որովհետեւ ձրի ապրելը աւելի լաւ է, չէ՞, քան թէ աշխատելը: Դրա համար նրանք շատ կուզէին, որ այդքան աշխատասէր ժողովուրդներ իրենց հողային տարածութիւններով, իրենց հանքային հարստութիւններով Ռուսաստանի սեփականութիւնը լինէին: Հիմա պատկերացրու դուրս գանք, Ռուսաստանը ի՞նչ վիճակի կլինի: Բոլորովին սովը կտիրի Ռուսաստանին: Էդ հսկայական գումարները, որ բերում են Ուզբեկստանի բամբակից, Բաքուի նավթահանքերից, մեր ոսկու, պղնձի, մոլիբդենի հանքերից․ այդ բոլորը մտնում է ռուսական բանկ ոսկու արժէքով: Այնպէս որ, ոչ մէկը չէր կարող հրաժարուել: Թուրքերը մինչեւ այսօր ապրում են հայերի ստեղծածով: Կամաց-կամաց անկում են ապրում: Թուրքը մնացել է մենակ: 500 տարի անվերջ կողոպտել է, հիմա ստեղծող չկայ, արտադրող չկայ: Չի կարող բարբարոսական արշաւանք կազմակերպել: Առաջ բարբարոսական կողոպտիչ արշաւանքներ էր կազմակերպում, մտնում էր Լեհաստան, Ուկրաինա: Հիմա այդ ճանապարհները փակուել են, ինչ պիտի անի: Աշխարհին 45-50 միլիարդ պարտք է, որտեղի՞ց պիտի վճարի:
Հարց ― Երկրորդ անգամ ինչի՞ համար ձերբակալուեցիք:
Հ․Խ․ ― Երկրորդ անգամ պրովոկացիա սարքեցին, որ բռնեն: Նոյնը արեցին եւ Շահէն Յարութիւնեանին: Մի երկու-երեք շաբաթ վերեւի հարկից ջուր էին թափում, բարձրացայ հարեւանի տուն, որ սարքեմ: Այդ տեղը քանդեցի, որ բետոն լցնեմ, պատահական դիպայ ունիտազին, կոտրուեց: Դա առիթ եղաւ, որ ինձ նստեցնեն: Այդ ժամանակ ես հսկողութեան տակ էի: Շահէնին էլ փողոցում բռնեցին: Մի քանի հոգով յարձակուեցին վրան, կռիւ սարքեցին, պարզուեց, որ ԿԳԲ-ի մարդիկ են:
Հարց ― Վերեւի հարեւանը բողոքե՞ց, որ ձեզ բռնեն:
Հ․Խ․ ― Հա, նրան վաղուց վերբովկա էին արել:
Հարց ― Ի՞նչ ժամկետ ստացաք երկրորդ անգամ:
Հ․Խ․ ― Տարի ու կէս: Ուղարկեցին Մորդովիա, Վորկուտա քրէականների մօտ:
Հարց ― Ինչպիսի՞ հարաբերութիւններ ունէք քրէականների հետ:
Հ․Խ․ ― Դէ, որովեհտեւ ես բոլորին լաւ հասկանում եմ․․․ Ես այնտեղ չէի թաքցնում, որ քաղաքական եմ, ճամբարի պետն էլ գիտէր, բոլորն էլ գիտէին:
Հարց ― Դրանից յետոյ փաստօրէն էլ չե՞ք բռնուել:
Հ․Խ․ ― Չեմ բռնուել, որովհետեւ գործ չեմ արել: Ինֆարկտ ստացայ եւ զրկուեցի իմ պայքարի միջոցներից:
Հարց ― Ի՞նչ կասեք Ստեփան Զատիկեանի մասին:
Հ․Խ․ ― Շատ տաղանդաւոր տղայ էր: Պրովոկացիայի զոհ դարձաւ, գնդակահարեցին: Նա ճամբարում մի քանի ամսուայ ընթացքում անգլերէն սովորեց, գեղարուեստական գրքեր ազատ կարդում էր: Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի 5-րդ կուրսից բռնեցին: Նա անվերջ գերազանցիկ էր, բայց ոչ այնպիսի գերազանցիկ, ինչպէս հիմա են, էլեկտրամեխանիկական բաժնում էր սովորում:
Հարց ― Ստեփանի հետ գնդակահարուած երկու տղաների մասին գիտե՞ք:
Հ․Խ․ ― Մէկին եմ ճանաչում, ինձ մօտ գալիս էր: Շատ լաւ տղայ էր՝ նուիրուած հայրէնասէր, ամուր հոգով, ազգանունը չեմ յիշում, Յակոբ էր անունը: Իսկ Զաւենին ես չեմ տեսել:
Հարց ― Ինչպէ՞ս էիք գնահատում 65-ի շարժումները:
Հ․Խ․ ― Ես նրանց շատ թոյլ էի գնահատում: Էնտեղ Խաչիկ Սաֆարեան կար, նա խելօք մարդ էր, թեկնածու էր: Հիմա էլ կայ, Թալինում գիւղատնտես է: Մէկ ուրիշը կար՝ Ամիրջանեան Խաչիկ: Նա դաւաճան էր, թրքանման մարդ էր, բանտից մէկ տարի շուտ ազատուեց:
Հարց ― Խաչիկի հետ մտերի՞մ էիք:
Հ․Խ․ ― Չէ, ոչ մեկի հետ: Վկաների հետ էի մտերիմ, դատաւարութեանը գնում էի:
Հարց ― Իսկ ղարաբաղեան շարժման մասին ի՞նչ կարծիք ունեք:
Հ․Խ․ ― Շարժման մասին դրական կարծիք ունեմ, բայց որոշ սխալներ կան: Մեծ թերութիւններ չունեն, պայքարը նրանք ճիշտ են տանում: Թերութիւնները կարելի է ուղղել:
Հարց ― Փաստօրէն ձեր պայքարն այսօր շարունակում է «Ազգային ինքնորոշում միաւորո՞ւմը»: ԱԻՄ-ի մասին ի՞նչ կասեք:
Հ․Խ․ ― ԱՄԿ-ն դարձել է ԱԻՄ: Նրանց մօտ կան որոշ սխալներ, չեն շարունակում ԱՄԿ-ի ավանդոյթները: Աւանդոյթը կտրուկ պահանջներ դնելն է: Կտրուկ պահանջներ դնելն է եւ ապացուցելը, որ սա այսպէս պէտք է լինի եւ ոչ թէ ինչպէս դուք եք ասում: ԱՄԿ-ի ծրագրի մէջ Պարոյրենք [Հայրիկեան] փոփոխութիւններ էին մտցրել: Նրանք կարծես թէ գնացել էին փոխզիջման: Նրանք կտրուկ հարց չէին դնում ազգային ազատութեան համար: Նրանք դնում էին այսպէս՝ եւ կայ, եւ չկայ: Այդպիսի բաների ես դէմ էի: Դու ազգային կուսակցութիւն ես, պէտք է ազգային հարցը դնես ու շատ կտրուկ:
Հարց ― Մասնագիտութեամբ նկարիչ եք, չէ՞:
Հ․Խ․ ― Այո՛, գեղարուեստի ինստիտուտն եմ աւարտել Գրիգոր Խանջեանի, Սարգիս Մուրադեանի հետ:
Հարց ― Իսկ նրանց հետ հիմա կապեր ունե՞ք: Ինչպէս էին նրանք մոտենում այն փաստին, որ դուք պայքարի մէջ էիք:
Հ․Խ․ ― Չէ, կապեր չունեմ, Նրանք չգիտէին, նրանք յետագայում իմացան, որ ես պայքարի մէջ եմ: Հո ես բոլորին չէ՞ի կարող ասել: Հիմա այդ մարդիկ իրենց տեղն են գտել՝ դեպուտատ են:
Հարց ― Մտաւորականութեան մասին ի՞նչ կարծիք ունեք:
Հ․Խ․ ― Լաւ կարծիք չունեմ: Մեր մտաւորականութեան վատն այն է, որ ոչ մէկը չի կարողանում ինքնազոհ լինել յանուն Հայրենիքի: Խիստ պահանջ չեն ներկայացնում եւ բաւարարում չեն պահանջում: Պատճառը նրանց թեթեւ կեանք վարելն է:
Հարց ― Ամուսնացա՞ծ եք:
Հ․Խ․ ― Մի անգամ ամուսնացել եմ, յետոյ բաժանուել: Ժառանգներ ունենալ շատ կարեւոր է, բայց նրանց խնամող է յարկաւոր: Եթէ չունես ժառանգաբար թողնուած գումար, ապրելու միջոց, բանտ էլ իրաւունք չունես նստելու: Բանտերը ինձ վրայ ազդեցութիւն կթողնէին, բայց այս դէպքում ես չեմ վախեցել: Չունէի իմ ետեւից տանջուող, լաց լինող մէկը: Ծնողներս մեռել էին, լաւ է նրանք էլ չտեսան:
Հարց ― Հաւատացեա՞լ եք:
Հ․Խ․ ― Իմ հաւատացեալ լինելը մի ուրիշ բան ունի իր մէջ, գաղափարական բաներ էլ կան, որ պէտք է գիտականօրէն ապացուցես: Ինձ համար Յիսուսը հայ է, քրիստոնէութիւնը՝ հայկական կրօն:
Հարց ― Ի՞նչ եք կարծում՝ հակահրէականութիւնը մեզանում հիմքեր ունի՞:
Հ․Խ․ ― Ոչ մի կարեւորութիւն չունի: Դրա համար էլ պէտք չէ այդքան շեշտել: Եթէ հրէան դառնում է ազգային ինքնորոշման հակառակորդ, պէտք է նրան արհամարհել ու անցնել: Նրանց քարկոծելու կամ պաշտպանելու վրայ չէ մեր յոյսը: Մեր յոյսը միայն մեզ վրայ է: Մենք այնքան հոգսեր ունենք:
Հարց ― Այսօր մեր ժողովրդի առաջ ի՞նչ խնդիրներ կան:
Հ․Խ․ ― Առաջինը անկախութիւնն է: Անկախութիւն չի նշանակում դուրս գալ պատերազմի, ընդլայնուել այս կամ այն ազգի հետ: Անկախութիւնն այն է, որ ամէն ազգ պէտք է իր աւանդոյթներն ունենայ, իր բնոյթը:
Հարց ― Անկախութիւնը կարող է ուշանալ: Մինչ այդ մենք ուրիշ կարեւոր հարցեր չունե՞նք:
Հ․Խ․ ― Երեխաները չպէտք է ռուսական դպրոց գնան: Մեր երեխաները առանց այդ էլ հեռուստացոյցով հիանալի սովորում են ռուսերէն:
Հարց ― Ռուսերէն իմանալը պարտադի՞ր է:
Հ․Խ․ ― Չէ, ռուսերէն թող իմանան թարգմանիչները եւ քաղաքական գործիչները:
Հարց․ ― Էլ ի՞նչ հարցեր կնշէիք:
Հ․Խ․ ― Հիմնարկներում ամէն ինչ գրւում է ռուսերէն: Բաւական չէ, որ մեր երկրից տանում են մեր հարստութիւնը, դէռ մենք էլ հասկացնում ենք, թէ այս բանը տուել ենք:
Հարց ― Ձեր կարծիքով երեխաներին ռուսական դպրոց տալը մեր ստրկամտութեան արդի՞ւնքն է, թէ՞ ռուսական քաղաքականութեան:
Հ․Խ․ ― Եւ մէկը, եւ միւսը: Ամէն ինչ արւում է ռուսաց լեզուով, եւ ոչ մի մայր չի ուզում, որ իր երեխան խեղճ մնայ: Սա շատ բարդ հարց է, եւ ռուսերենը հմտօրէն են օգտագործում: Ցարական ժամանակներում մօտ 500 դպրոցներ փակուեցին: Այն ժամանակ մարդիկ զէնքով ստիպեցին բացել:
Հարց ― Ի՞նչ կարծիքի եք սփիւռքի կուսակցութիւնների մասին:
Հ․Խ․ ― Բոլորը աւելորդ են, պէտք է միանան դանշակցութեանը: Դաշնակցութիւնը ամենամաքուր եւ ընտրեալ կուսակցութիւնն է: Նրա շնորհիւ է, որ մենք գոյութիւն ունենք: Սփիւռքում նոյնպէս մեծ գործ են կատարում:
Հարց ― Եթէ ձեր գործունեութիւնը սկսելու լինէիք 1988-ի փետրուարին, ինչպէ՞ս կսկսէիք:
Հ․Խ․ ― Ինչպէս ղարաբաղեան շարժումը:
Հարց ― Ի՞նչ կասեք ղարաբաղեան շարժման Հայաստանի կօմիտէի մասին:
Հ․Խ․ ― Վատ չեն գործել, խելօք են գործել: Այդ շարժման մէջ ոչ մի սխալ չկայ, բացի մի բանից, որ գուցէ զգուշութիւնն է նրանց ստիպել՝ հարցը ուղիղ չդնել: Այնուամենայնիւ, պէտք է ուղիղ դնէին, որ մենք ցանկանում ենք ազատ ապրել: Մենք կապրենք, չենք ապրի, մեզ վրայ կյարձակուեն, չեն յարձակուի․․․ Մենք կպաշտպանենք, մեզ համար կապրենք:
1989 թ․ մայիս
Մաշտոց, 6 դեկտեմբերի 1989
Աղբյուրը՝ http://hambardzum.am/hy/xosq/haikazkhachatrian-zroic.html
