ՆԱԽԱԳԱՀ ՌՈԲԵՐՏ ՔՈՉԱՐՅԱՆԻ ԶՐՈւՅՑԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՌՈւՍՏԱՏԵՍՈւԹՅԱՆ, ԱՐ Եւ Ա1+ ՀԵՌՈւՍՏԱԸՆԿԵՐՈւԹՅՈւՆՆԵՐԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈւՑԻՉՆԵՐԻ ՀԵՏ
30.11.1998թ
Թեման՝ Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը, նախորդ իշխանությունների գործունեության քաղաքական գնահատական
ԱՐՄԵՆ ԱՐԶՈւՄԱՆՅԱՆ (ՀԱՅԼՈւՐ)- Տարածված կարծիք է, որ իր ամբողջ աշխատանքի ընթացքում ԱԳ նախարար Վարդան Օսկանյանը պատասխանատու է եղել Ղարաբաղի խնդրի լուծման համար: Իշխանափոխությունը տեղի ունեցավ հենց Ղարաբաղի խնդրի պատճառով, եւ Ղարաբաղի խնդրով զբաղված մարդը դարձավ նախարար: Ինչո±վ եք բացատրում այս իրողությունը:
-Ենթադրվում է, որ Վարդան Օսկանյանը լավ չէ՞ր զբաղվում Ղարաբաղի հարցով: Չէ, ես միշտ բարձր եմ գնահատել նրա դերը հակամարտության կարգավորման խնդրում: Ուղղակի պետք է հաշվի առնել, որ ընդհանուր մոտեցումները որոշողը ինքը չէր. կար նախարարություն, կար նախարար, կար երկրի Նախագահը եւ Նախագահի այն ժամանակվա գլխավոր խորհրդականը: Նրանք հիմնականում ֆիքսում էին այն կարեւոր մոտեցումները, որոնք պետք է բանակցային գործընթացներում իրականացներ տվյալ բանակցող խմբի ղեկավարը, որը շատ դեպքերում եղել է Վարդան Օսկանյանը:
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ (ԱՐ)- Պարոն Նախագահ, միասնական պետության տարբերակին Հայաստանն իր համակրանքն ու համաձայնությունը հայտնեց: Արդյոք դա չի՞ նշանակում ճանաչել Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը:
-Համաձայնել թղթերի հետ, որոնք պետք է դառնան բանակցային գործընթացը սկսելու հիմք, չի նշանակում պետության կողմից որեւէ մեկ այլ երկրի տարածքային ամբողջականության ճանաչում: Բայց սկսենք Ղարաբաղի հարցից: 1998-ից ես այդ շարժման ակտիվ գործիչներից եմ եղել, եւ հիմնականում, բացի ներքին օգնությունից, բավական ակտիվորեն զբաղվում էի արտաքին կապերով: Սկզբում դա անում էի ոչ պաշտոնական հիմքերով, քանի որ Ղարաբաղը դեռ անկախ չէր, հետո այն դարձավ իմ պաշտոնական պատասխանատվության ոլորտը: Ղարաբաղի հարցի կարգավորման վերաբերյալ այսպիսի փաստաթուղթ երբեւէ չի եղել: Իհարկե, շատ դրական կլիներ, եթե Ադրբեջանը համաձայնվեր սա ընդունել որպես բանակցությունների հիմք: Եւ դա իսկապես կբացեր հարցի կարգավորման ճանապարհը: Բայց նույնիսկ այս առաջարկը չընդունելու դեպքում էլ փաստաթղթի կարեւորությունը չի նվազում: Նման մոտեցում, նման գաղափարախոսություն տասը տարվա ընթացքում երբեք չի եղել: Միշտ եղել է շատ հստակ ձեւակերպում՝ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականություն եւ Ղարաբաղը ինքնավարության կարգավիճակով Ադրբեջանի կազմում: Այդ ընդհանուր պետության գաղափարը էապես տարբերվում է: Դա չի նշանակում, որ Ղարաբաղը Ադրբեջանի ինչ-որ մասն է կազմում: Սա նշանակում է, որ Ադրբեջանը եւ Ղարաբաղը իրար հետ պայմանավորվում են ապրել ինչ-որ սահմաններում, բայց ինքնուրույն օրենքներով, ինքնուրույն սկզբունքներով: Եւ եթե ծանոթանանք Ադրբեջանի պատասխանին, կտեսնեք, որ նրանց չի բավարարում հենց այդ հանգամանքը: Խոսքը, այո, անկախ, առանձին ապրելու հնարավորության մասին է: Այսպիսի փաստաթուղթ, կրկնում եմ, երբեք չի եղել: Ամբողջ փաստաթղթում, իսկ դա մի քանի էջ է, չկա որեւէ մի կետ, որ նշանակի ուղղահայաց հարաբերություններ Ադրբեջանի հետ: Կան միայն հորիզոնական հարաբերություններ՝ սկսած օրենսդրությունից, վերջացրած իշխանությունների փոխհարաբերություններով: Ղարաբաղը հենց փաստաթղթի սկզբից ճանաչվում է որպես հակամարտության լիարժեք կողմ, լուծումը փաթեթային է, կողմերը իրավահավասար են եւ երաշխիքների մակարդակը անհամեմատելի է նախորդ փաստաթղթի հետ: Խոսքը ոչ միայն ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի երաշխիքների մասին է, այլեւ համանախագահող երկրների ուղղակի երաշխիքների մասին: Սա լրիվ այլ մակարդակ է:
ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ (Ա1+)- Իսկ այդտեղ կա՞ն մանրամասներ, ասենք՝ Հայաստանի հետ մարդասիրական միջանցքի կամ տարածքների ենթադրվող փոխանակման վերաբերյալ:
– Բոլոր այն հարցերը, որոնք կապված են սկզբունքների հետ, այո, արտացոլված են փաստաթղթում: Այն հարցերը, որոնք ունեն զուտ տեխ-նիկական նշանակություն, մասամբ թողնված են հետագա բանակցությունների համար: Բայց ամենից կարեւորն այն է, որ մենք առաջին անգամ ստացել ենք նման կարեւոր փաստաթուղթ: Եւ այդ կարեւորությունը նրանում է, որ միջազգային հանրությունը ընդունեց, որ այս հակամարտությունը նման հիմքերով պետք է կարգավորվի: Այստեղ մեծ դեր է ունեցել եւ մեր արտաքին քաղաքականությունը: Պետք է անկեղծ լինենք, այո, նաեւ այն իշխանափոխությունը, որը եղավ Հայաստանում եւ որը ցույց տվեց, որ ժողովուրդը միակամ է Ղարաբաղի հարցի վերաբերյալ, եւ այդ դժվարություններն ու ժամանակը չեն շեղել նրան այս գաղափարից:
ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ (Ա1+)- Ենթադրու՞մ է արդյոք, այդ փաստաթուղթը ԼՂՀ-ից դուրս գտնվող վեց շրջանների վերադարձը Ադրբեջանին, եւ ադրբեջանցի, այսպես կոչած, փախստականների վերադարձը Ղարաբաղ: Եւ երկրորդ հարցը. Ադրբեջանը մերժեց, եւ այս հարցը նորից մտավ փակուղի՝ ու՞մ է դա ձեռնտու, ավելի շատ մե՞զ, թե՞ Ադրբեջանին:
-Առաջին հարցը վերաբերում է տեխնիկական իրականացման ոլորտին: Այո, ենթադրում է, բայց իհարկե միջանցքի մասին բավական ընդհանուր կերպով ֆիքսվում է, որ այն ունի հատուկ կարգավիճակի լուծման հնարավորություն: Եվ այդ առումով որեւէ վտանգ չկա: Ինչ վերաբերում է մյուս տարածքներին, ապա Հայաստանը եւ Ղարաբաղը երբեք չեն ասել, որ տարածքները միացնում են կամ Ղարաբաղին, կամ Հայաստանին: Բայց այդ հարցերի իրականացման վերաբերյալ կոնկրետությունը բավական քիչ է, ենթադրվում է, որ սկզբունքներն ընդունելու դեպքում այդ բոլոր հարցերը բանակցային գործընթացի խնդիր պետք է լինեն: Ես կարծում եմ, որ այս մոտեցումը ճիշտ է: Մենք միշտ ասում էինք՝ կողմերի իրավահավասարություն, լուծումը՝ համապարփակ: Մենք միշտ ասում էինք, որ Ղարաբաղը պետք է լինի հակամարտության լիարժեք կողմ, եւ միշտ ասում էինք, որ շատ կարեւոր է երաշխիքների համապատասխան մակարդակ ունենալ: Եվ այս բոլոր հարցերը փաստաթղթում բավական հետաքրքիր եւ, պետք է ասեմ, նաեւ ստեղծագործական ինչ-որ տարբերակով ներկայացված են:
Հիմա՝ ձգձգման մասին: Մենք եւ Ղարաբաղը համաձայնեցինք, եւ հիմա ձգձգող կողմը մենք չենք: Կարելի է հիմա քննարկել՝ ու՞մ է ձեռնտու ձգձգելը, ու՞մ՝ չէ: Այս փաստաթուղթը նույնիսկ կարելի է որակել դիվանագիտական հաղթանակ, կամ ընդհակառակը՝ մյուս կողմերի համար պարտություն:
Բայց ես կառաջարկեի նման որակումներից խուսափել, որովհետեւ համարում եմ, որ վերջ ի վերջո մեր խնդիրն այս հակամարտությունը լուծելն է, ոչ թե իրար մեղադրելու փորձերը:
Ես կարծում եմ, այս նոր մոտեցումների ներկայացումը առողջ տրամաբանության հաղթանակն է առաջին հերթին, որովհետեւ այլ սկզբունքների վրա այս հակամարտությունն ուղղակի լուծում չունի:
ԱՐՄԵՆ ԱՐԶՈւՄԱՆՅԱՆ (ՀԱՅԼՈւՐ)- Հիմա կարելի է ասել՝ Լիսաբոնում մենք մերժեցինք, հիմա Ադրբեջանը մերժեց, հավասարվեցինք իրար, եւ հիմա ինչ է լինելու: Արդյո՞ք բերելու են նոր առաջարկներ, որոնք հիմա էլ ձեռնտու են լինելու Ադրբեջանի համար:
-Լիսաբոնում փորձում էին արձանագրել ինքնավարության գաղափարը: Ղարաբաղն ինքնավարության կարգավիճակով եղել է արդեն: Սա մեկ ծայրահեղ մոտեցումն էր, որը, բնական է, մերժվեց եւ պիտի մերժվեր:
Եթե հիմա առաջարկեին Ղարաբաղի անկախության ճանաչմանը կամ Հայաստանին միացմանը վերաբերող փաստաթուղթ, որը մերժվեր Ադրբեջանի կողմից, կհաստատեր, որ մնում է ենթադրել, որ այո, պետք է ծնվեր երրորդ փաստաթուղթը, որը կլինի այս երկու ծայրահեղություններում գտնվող առաջարկությունների մեջտեղում: Բայց այն, ինչ որ առաջարկվեց, իրոք տարածքային ամբողջականության եւ ինքնորոշման իրավունքի ինչ-որ տեղ համատեղելու փորձ էր արված: Եվ նման փորձ արված էր Բոսնիայի կարգավորման ուղղություններում, եւ դա նաեւ այսօրվա միջազգային պրակտիկայից եկող խնդիր է: Եվ շատ կարեւոր է, որ Ղարաբաղի հարցին սկսեցին հենց այդպես նայել: Այդ մոտեցումից շատ հեռանալ ես չեմ պատկերացնում, որովհետեւ դա իսկապես հիմնված է միջանկյալ լուծումների վրա եւ այստեղ ստեղծագործական փորձ է արված համադրելու այս երկու հասկացողությունները:
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ (ԱՐ)- Ըստ էության, Հայաստանի համար բարենպաստ, կամ այս իշխանության շատ մոտ նպատակների մի տարբերակ է առաջարկվել, եւ Ադրբեջանը մերժել է, իսկ Հայաստանը այո է ասել, այսինքն Հայաստանն ավելի կառուցողական դիրքում է: Դա նշանակու՞մ է, որ տարածաշրջանում այսօր ընդգծվում է տարածաշրջանային լիդեր՝ ի դեմս Վրաստանի, որը Եվրախորհրդի եւ եվրոպական միջազգային կազմակերպություններին անդամակցելու առումով նախապատվություն է ստացել վերջին ժամանակներս: Դա նշանակու՞մ է, որ Հայաստանին եւ Ադրբեջանին կանջատեն իրարից այս խնդիրներում:
-Ես համոզված չեմ, որ հիմա նման կարգի անջատում կլինի, որովհետեւ առաջարկությունը դեռ նոր է, նաեւ համանախագահողները իրենց հույսը չեն կորցրել Ադրբեջանի հետ շարունակել իրենց գործը, փորձել համոզել, որ այս առաջարկությունը ճիշտ առաջարկություն է: Ես նաեւ պետք է ավելացնեմ, որ իմ հանդիպումներն առանձին Ադրբեջանի ղեկավարության հետ ցույց են տալիս, որ իրենք ներքուստ հասկանում են, որ լուծման այլ տարբերակներ ուղղակի չկան: Ես կարծում եմ, որ նաեւ այսօր տեղի է ունենում ինչ-որ տեղ ոչ ճիշտ գնահատական Ադրբեջանում հասարակության պատրաստակամության վերաբերյալ՝ համառ ճանապարհով շարժվել: Ես համոզված եմ, որ հասարակությունը պատրաստ է նման լուծումների: Գործը կշարունակվի:
Իսկ Եվրախորհրդին անդամակցության մասին, դա գրեթե լուծված հարց է եւ դրա կարճաժամկետ լուծում մենք ունենալու ենք: Ես մեծ պրոբլեմ չեմ տեսնում՝ թե մենք երկու-երեք ամիս ավելի շուտ կանդամակցենք, թե ավելի ուշ: Համոզված եմ, որ մենք Վրաստանի հետ մեկտեղ կանդամակցեինք, եթե մենք ավելի ակտիվ լինեինք մեր եվրոպական քաղաքականության մեջ: Բայց, վերջ ի վերջո, այս վերջին երկու-երեք տարում մենք կուտակել ենք ինչ-որ բացասական ներուժ, կուտակել էինք այդ հարաբերություններում, կուտակել էինք նաեւ ինչ-որ տեղ կապված մեր ներքին ժողովրդական գործընթացների զարգացման գործում: Նաեւ դանդաղ էին ընթանում տնտեսական բարեփոխումները: Միայն Ղարաբաղը չէ պատճառը: Վրաստանը այն մյուս հարցերում եղել է շատ ավելի ակտիվ եւ, ունենալով Աբխազիայի չկարգավորված պրոբլեմ, այնուամենայնիվ, Վրաստանի անդամակցության հարցը կարգավորվում է մի քիչ մեզանից ավելի շուտ:
Եվրախորհրդում այսօր այդպիսի կարծիք կա, որ Հայաստանը եւ Ադրբեջանը կանդամակցեն միասին, թեկուզ Ադրբեջանում վերջին ընտրությունները մտահոգություններ են առաջացնում նաեւ եվրոպական երկրներում, բայց ես կարծում եմ, որ կփորձեն հարցը լուծել միասին:
ԱՐՄԵՆ ԱՐԶՈւՄԱՆՅԱՆ (ՀԱՅԼՈւՐ)- Չե՞ք կարծում, որ Ալիեւը վախենում է, որ Տեր-Պետրոսյանի փորձը կարող է կրկնվել նաեւ Ադրբեջանում:
– Միգուցե կա նման մտահոգություն, բայց ես չեմ կարծում, որ այդ մտահոգությունն ունի այն լուրջ հիմքերը, որոնք կային այստեղ՝ Հայաստանում: Այսօր Ադրբեջանը ներկա փաստացի վիճակից բան չի կորցնում, ընդհակառակը ինչ-որ բան ստանում է: Այլ հարց է, որ չի ստանում այն, ինչ որ ինքը կցանկանար, այլ հարց է, որ այո, սուվերենության առումով, նաեւ երկրի, պետական կառուցվածքի առումով ինչ-որ բան փոխվում է: Դա կլինի մեկ այլ Ադրբեջան, ոչ թե այն, ինչ որ իրենց պատկերացումների մեջ կա: Բայց փաստացի վիճակից իրենք բան չեն կորցնում, իսկ Հայաստանը կորցնում էր եւ լուրջ բան էր կորցնում:
Ղարաբաղի ղեկավարության իրատես լինելու գնահատականը հավանաբար մի քիչ ճիշտ չի տրվում նաեւ Հայաստանում: Ղարաբաղում ի վիճակի են իսկապես ռեալ պահանջներն անջատել ոչ իրական պահանջներից: Համոզված եմ, որ ամեն տեղ մենք ի վիճակի կլինենք գտնել ճիշտ փոխզիջումներ եւ ճիշտ լուծումներ:
ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ (Ա1+)- Ընդդիմությունը խոսում է Հայաստանի քաղաքական մեկուսացման մասին: Ինչի՞ մասին կարող է խոսք լինել այս մեկ տարվա ընթացքում, մենք ավելի մեկուսացե՞լ ենք, թե՞ ավելի ինտեգրացվել ենք համաշխարհային հանրության մեջ:
-Այն հանգամանքը, որ մենք ստացել ենք նման փաստաթուղթ, արդեն խոսում է նրա մասին, որ մեր մտածելակերպը, նաեւ մեր մտահոգություններն ավելի հասկանալի են դարձել միջազգային հանրության համար: Մեզ հաջողվեց ինչ-որ տեղ ցույց տալ նաեւ լուծումներ:
Մեկուսացման վերաբերյալ ես հատուկ կարծիք ունեմ, որը կփորձեմ այսօր արտահայտել: Հայաստանի նկատմամբ վերապահումներով վերաբերմունքը սկսվեց ոչ միայն Ղարաբաղի հարցի չկարգավորման պատճառով կամ Հայաստանի կողմից այն մերժումից հետո: Կային պրոբլեմներ՝ կապված ընտրությունների հետ, կապված Հայաստանում ժողովրդավարական գործընթացների ընթացքի զարգացման վերաբերյալ եվրոպացիների գնահատականների հետ, կային լուրջ վերապահումներ Հայաստանի տարածաշրջանային քաղաքականության նկատմամբ: Եվ այս բոլոր գործոնները ստեղծում էին այդպիսի վերաբերմունք Հայաստանի նկատմամբ: Արտաքին քաղաքականության ոլորտի մեր բոլոր հանդիպումներում հնչում էր հենց այդ միտքը: Հիմա Հայաստանի նկատմամբ էլ չկան ժողովրդավարության ճանապարհից շեղվելու մեղադրանքներ, չկան վերապահումներ՝ կապված բարեփոխումների գործընթացի հետ: Մենք հանել ենք մի շարք գործոններ, որոնք լուրջ բացասական ազդեցություն էին ունենում Հայասանի նկատմամբ վերաբերմունքի ձեւավորման հարցում: Մեր տարածաշրջանային քաղաքականությունը կտրականապես մենք փոխել ենք, շատ ավելի ակտիվ ենք: Մենք որպես նախաձեռնող ենք այսօր հանդես գալիս:
Եվ Ղարաբաղի հարցում այդ առաջարկությունները մեզ հնարավորություն են տալիս նաեւ այստեղ հանդես գալ կառուցողական դիրքերից: Եվ խոսել այսօր մեկուսացման մասին, մի քիչ նույնիսկ անառողջ տրամաբանություն պետք է մարդ ունենա, որ նման որակումներ փորձի օգտագործել: Ես մեր հասարակության, մեր քաղաքական գործիչների մոտ նկատում էի, որ անընդհատ սպասելիքների մեջ են, որ մեզ, չգիտեմ ինչի, պետք է մեկուսացնեն, պատժեն, ինչի՞ համար, ի՞նչ մեղք ենք գործել: Շատ ավելի վտանգավոր է երկրի ու ժողովրդի համար, երբ ղեկավարն է այդպես մտածում, անընդհատ նման սպասելիքներով է տառապում: Ես երբեք, նույնիսկ Ղարաբաղում նման պրոբլեմներ չունեի: Եւ ինչքան քիչ փորձենք խոսել մեկուսացման մասին, եթե կա անգամ նման տրամադրություն ժողովրդի մեջ, այնքան մենք կօգնենք նրան այս վիճակից հանելուն:
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ (ԱՐ)- Պրն Նախագահ, եթե խոսենք մեկուսացման թեմայի մասին, ըստ էության, բոսնիական սցենարն այն նախադեպն էր, որ ենթադրում էր , որ Հայաստանի վրա կարող են նույնպիսի ճնշումներ լինել: Կան, իհարկե, տարբերություններ նախադեպի եւ մեր միջեւ, եւ դա Ռուսաստանի մոտիկությունն է մեզ եւ աշխարհագրական, եւ քաղաքական իմաստով: Այս կոնտեքստում Իսրայելի հետ հարաբերությունների ակտիվացումը արդյո՞ք մեզ համար քիչ դրական արդյունք, բայց մեծ բացասական հետեւանքներ ենթադրող քայլ չէր:
-Պատժի սպասելիքները, կամ այդ մեկուսացման սպասելիքները կային նաեւ մինչեւ բոսնիական հարցի կարգավորումը: Սա ավելի շատ մարդու վիճակ էր, հասարակության վիճակ: Եւ ես չեմ ուզում դա ուղղակի կապել Բոսնիայի հետ: Վերջիվերջո, բոսնիական լուծումը բավական հետաքրքիր լուծում էր, որն իսկապես բերեց խաղաղության:
Հիմա մեր եւ Իսրայելի հարաբերությունների վերաբերյալ: Մեր արտգործնախարարն այս 8 ամսվա ընթացքում ունեցել է 9 պաշտոնական այց: Բավական ակտիվ քաղաքականություն էր վարվում: Պաշտոնական այցեր եղան Գերմնիա, Ֆրանսիա, Ավստրիա, Շվեյցարիա, Իտալիա, Իսրայել, Սիրիա, Հունաստան, Իրան: Աշխարհագրությունը բավական լայն է: Եվ որոշեցինք, որ, այո, Իսրայելի հետ մենք պետք է ունենանք նաեւ ոչ ֆորմալ հարաբերություններ: Մենք ունենք դիվանագիտական հարաբերություններ, բայց գործնական հարաբերություններ ստեղծված չէին: Ես կարծում եմ, որ այս գործընթացները, որ տեղի են ունենում, եւ արտգործնախարարը նաեւ դրա մասին ասաց, Թուրքիա – Իսրայել ռազմական համագործակցության ոլորտում, ստիպում են մեզ ավելի ակտիվ լինել Իսրայելի հետ: Մենք պետք է համոզված լինենք, որ այդ համագործակցությունը ուղղված չէ Հայաստանի դեմ: Ինչպե՞ս մենք պետք է համոզված լինենք դրանում՝ ուղղակի հարաբերություններ ունենալով Իսրայելի հետ: Եւ նաեւ Իսրայելը պիտի համոզված լինի, որ մեր շատ ջերմ հարաբերությունները Իրանի հետ ուղղված չեն Իսրայելի դեմ: Միայն նման հանդիպումների ժամանակ ղեկավարները հնարավորություն ունեն հավաստել մեկ-մեկու, որ՝ այո, դա այդպես է, որ իրենք այդ քայլերն անում են ինչ-որ քաղաքականությունից ելնելով, բայց դրանք ուղղված չեն միմյանց դեմ:
Մենք պետք է մեր արտաքին քաղաքականությունը կառուցենք առաջին հերթին մեր սեփական շահերից ելնելով եւ, իհարկե, փորձենք չանել քայլեր, որ ուղղված են մեր բարեկամների դեմ: Մենք որեւէ նման քայլ երբեք չենք արել եւ անելու նպատակ չունենք:
Եւ մեզ մոտ արտաքին քաղաքականությունը որոշ քաղաքական ուժերի կողմից միգուցե, մի քիչ պարզունակ ձեւով է մեկնաբանվում, որ արտգործնախարարը գնաց Իսրայել, ուրեմնª վերջ, արաբական երկրների հետ այլեւս հարաբերություններ չպիտի ունենանք: Այլ հարց է, եթե մենք պայմանագրեր ստորագրեինք ինչ-որ ռազմական համագործակցության վերաբերյալ, ինչ-որ դաշինք ստեղծեինք եւ այլն: Սա ուրիշ խնդիր է: Բայց բերել սեւ ու սպիտակի հասցնել արտաքին հարաբերությունների տրամաբանությունը, ընդհանրապես անթույլատրելի է: Դա շատ պարզունակ մոտեցում է:
Եվ մի քանի խոսք ավելացնեմ Իսրայելի հետ մեր հարաբերությունների մասին: Շատ կարեւոր են այդ հարաբերությունները՝ կապված մեր համայնքի ճակատագրի հետ հենց Իսրայելում: Նաեւ բավական կարեւոր է այստեղ հրեական տարբեր կազմակերպությունների ազդեցությունը տարբեր երկրների քաղաքական մոտեցումների վրա: Եվ այս ամենը ինչը թերագնահատելն ուղղակի նշանակում է աշխատել սեփական երկրի դեմ: Իհարկե, ամեն ինչ պետք է լինի չափավոր, առողջ տրամաբանության շրջանակներում, եւ մենք փորձում ենք հենց այդպես շարժվել: Մեր բարեկամները դրանցից որեւէ մտահոգություն չպետք է ունենան, որովհետեւ մեր հարաբերություններն այդ բարեկամների հետ կառուցվում են ստրատեգիական, շատ ավելի հեռանկարային հիմքերի վրա:
Ուղղակի մենք չպետք է փորձենք անպայման մեկը մեկին հարկադրելու տրամաբանությամբ առաջնորդվել:
ԱՐՄԵՆ ԱՐԶՈւՄԱՆՅԱՆ (ՀԱՅԼՈւՐ)- Ձեր կարծիքը Ռուսաստանում տիրող իրավիճակի շուրջ… Այնպես է ստացվում, որ Ռուսաստանը ղեկավարում է կոմունիստ Մասլյուկովը: Ի՞նչ ազդեցություն կարող են ունենալ Ռուսաստանի զարգացումները Հայաստանի վրա:
-Իհարկե, դա ոգեւորում է մեր կոմունիստներին: Բայց ես պետք է կրկնեմ, որ միջազգային հարաբերություններում այսպես պարզունակ կապ տեսնելը երեւի ճիշտ չէ: Մենք նույն Մասլյուկովի հետ կարող ենք ունենալ շատ նորմալ հարաբերություններ, որովհետեւ մեր երկու երկրների հարաբերությունները չեն հիմնավորվում գաղափարախոսական հիմքերի վրա, այլ հիմնվում են մեր երկրների ընդհանուր շահերի վրա: Ես չեմ ուզում այս հարաբերությունները բերել մեկ այլ ոլորտ, որը ավելի շատ երկրի քաղաքական զարգացումների հետ կապված խնդիր ունի:
ԱՐՄԵՆ ԱՐԶՈւՄԱՆՅԱՆ (ՀԱՅԼՈւՐ) – Բայց մյուս կողմից կոմունիստներն ուզում են վերականգնել Խորհրդային Միությունը:
-Այսօր Ռուսաստանում նախագահը Ելցինն է, որի հետ իսկապես ունենք շատ լավ հարաբերություններ: Այսօր կառավարության ղեկավարը Պրիմակովն է, որի հետ եւս ունենք շատ նորմալ ձեւավորված հարաբերություններ: Եվ մեր վարչապետի այցը, այն մակարդակը, որով մեր պատվիրակությունն ընդունվում էր Ռուսաստանում, կարծում եմ, ցույց է տալիս, որ մեր երկրների հարաբերությունները դաշնակից երկրների հարաբերություններն են: Սա պետք չէ կապել Ռուսաստանի ներքաղաքական իրավիճակի հետ:
Ռուսաստանի տնտեսական վիճակն, այո, մտահոգում է: Երկարատեւ այս վիճակն, իհարկե, ազդեցություն ունենում է մեր արդյունաբերության վրա: Մեր ֆինանսական համակարգը բավական կայուն է, եւ ես համոզված եմ, որ այդ կայունությունը կպահպանվի: Բայց Ռուսաստանի վիճակն ազդում է այն ծրագրերի վրա, որ մենք ունեինք: Ռուսաստանի տնտեսական վիճակի բարելավումը շատ դրակական ազդեցություն կունենար Հայաստանի վրա: Մենք հետեւում ենք գործընթացներին եւ, իհարկե, շատ ցանկալի կլիներ, որ այսօր Պրիմակովին հաջողվի այս ճգնաժամային գործընթացները կանգնեցնել:
ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ (Ա1+) – Պարոն Նախագահ, Հայաստանը հանեց իր առարկությունները ԵԱՀԿ գագաթաժողովը Ստամբուլում անցկացնելու վերաբերյալ: Ինչո՞վ էր դա պայմանավորված:
Ստամբուլի վերաբերյալ մեր վերապահումներն արտգործնախարարն ինքն արտահայտել է: Դա ուներ մի շարք պատճառներ, ինչ-որ տեղ խաղաքարտ էր Մինսկի խմբի առաջարկներին համաձայնեցնելու հետ կապված: Ես չէի ցանկանա իրար հետ կապել նման հարցերը, բայց մենք իսկապես մարտ ամսից մինչեւ վերջերս մեր վետոն պահում էինք եւ բավական լուրջ վերապահումներ ունեինք Ստամբուլում գագաթաժողով անցկացնելու վերաբերյալ: Պետք է ասեմ, որ մենք որոշումը կայացրել ենք Հայաստանում, որ լուրջ ճնշումներ որեւէ մի երկրի կամ եվրոպական երկրների կողմից չեն եղել: Եղել են դիմումներ, փորձեր՝ բացատրել մեզ կամ կարծիք հայտնել, բայց չեն եղել ճնշումներ: Համարել ենք, որ եթե մեր պատճառով Ստամբուլում տեղի չունենա ԵԱՀԿ գագաթաժողով, ապա դա ընդհանրապես կփակի Թուրքիայի հետ ապագա մի քանի տարվա ընթացքում հարաբերությունների լավացման, կարգավորման որեւէ հեռանկարի ճանապարհ: Երեւի ժամանակը ցույց կտա, թե այս հարցում որքանով էինք մենք ճիշտ կամ սխալ: Ես համարում եմ, որ քայլը ճիշտ էր:
Մեր նպատակը Թուրքիայի հետ հարաբերություններ կարգավորելն է: Մենք նպատակ չունենք պատերազմելու, թշնամական հարաբերություններ ձեւավորելու կամ դրանք ավելի խորացնելու: Բայց նաեւ մենք նպատակ ունենք, որ վերաբերմունքը մեր նկատմամբ համապատասխան կլինի, եւ հետեւողական ենք լինելու այդ վերաբերմունքը ձեւավորելու գործում:
ԱՐՄԵՆ ԱՐԶՈւՄԱՆՅԱՆ (ՀԱՅԼՈւՐ)- Ի՞նչ եք կարծում, արդյո՞ք վտանգավոր նախադեպ չէ քաղաքական գնահատական տալ իշխանափոխությունից հետո: Արդյո՞ք դա չի նշանակում, որ հաջորդ իշխանությունը գնահատական է տալու այս իշխանությանը, եւ այդպես շարունակ: Ի վերջո, եթե եղել են ինչ-որ սխալներ կամ թեկուզ նույնիսկ հանցագործություններ, դրանք պետք է պատժվեն օրենքով: Ո՞րն է իրականում այդ քաղաքական գնահատականի բուն իմաստը:
-Ես ունեմ որոշ վերապահումներ այդ քաղաքական գնահատական տալու երեւույթի վերաբերյալ, ընդհանրապես: Բայց ես սպասում էի Քաղաքական խորհրդի վերջնական որոշմանը: Ես նաեւ հայտարարել եմ, որ նոյեմբերի վերջին այս հարցի վերաբերյալ կարտահայտվեմ: Հիմա կարտահայտվեմ մի քիչ վերապահումներով, քանի որ Քաղաքական խորհրդի որոշումը դեռեւս չեմ ստացել: Ստանալուց հետո միգուցե ես նաեւ վերջնական կարծիքս կասեմ:
Կան բազմաթիվ հարցեր. ունի՞ երկրի նախագահն այդպիսի լիազորություններ՝ քաղաքական գնահատական տալ նախորդ իշխանություններին: Ի՞նչ ենք մենք հասկանում նախորդ իշխանություններ ասելով՝ դա երկրի նախագա՞հն է, կառավարությու՞նը, խորհրդարա՞նը, բոլորը միասի՞ն, թե՞ առանձին: Թե՞ երկրի՝ այն ժամանակվա իշխող քաղաքական ուժի մասին պետք է լինի այդ գնահատականը: Դրա համար Քաղաքական խորհրդի հետ իմ բոլոր հանդիպումների ժամանակ ասում էի, որ այդ բոլոր հարցերի պատասխանը պետք է լինի: Բացի այդ, ի՞նչ ժամանակահատվածի մասին է խոսքը՝ անկախություն ձեռք բերելուց հետո, թե՞ 95թ. հետո, թե՞ 88թ. հետո: Ինչի՞ համար, ի՞նչ կարգի գնահատական: Նման հարցերը բազմաթիվ են: Շատ կարեւոր է, որ ամեն ինչ լինի իսկապես օբյեկտիվ: Դրա համար կարեւոր էր, որ երկրի լուրջ ազդեցիկ քաղաքական ուժերը փորձեն ինչ-որ փաստաթուղթ մշակել: Ոչ թե դա մշակի կամ ասի երկրի Նախագահը: Վերջիվերջո, Նախագահի իշխանությունն անձնավորված իշխանությունն է եւ երաշխիքները լիակատար չեն, որ այդ գնահատականը չի լինելու սուբյեկտիվ:
ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ (Ա1+) – Կարելի է 1918 թվականից էլ սկսել, որովհետեւ այդ ժամանակվանից մենք ունեինք պետություն եւ երեք տիպի նախորդ իշխանություններ՝ դաշնակցական, կոմունիստական եւ ՀՀՇ-ական: Եկեք այդ բոլոր իշխանություններին, եթե այդպիսի իրավասություններ ունենք՝ գնահատենք:
– Գիտեք, մեր Սահմանադրության 5-րդ հոդվածը բավականին հստակ նշում է, որ պաշտոնյան, պաշտոնատար անձը եւ ընդհանրապես պետական մարմիններն իրավունք ունեն ինչ-որ գործողություններ անել միայն օրենքով իրենց վերապահված լիազորությունների շրջանակներում: Այդ առումով Նախագահը նման լիազորություններ Սահմանադրությամբ չունի: Ունի ժողովրդին ուղերձով դիմելու իրավունք: Բայց ուղերձն ու գնահատականը մի քիչ տարբեր բաներ են:
Խոսենք կոնկրետ երեւույթների մասին: Ես չեմ ընդունում այն սեփականաշնորհման ձեւը, որն իրականացրեց Հայաստանը՝ չնայած համոզված եմ, որ սեփականաշնորհում պետք է լիներ: Ես չեմ ընդունում գնահատման այն մեթոդիկաները, որը կատարվում էր, չեմ ընդունում ընդհանրապես վաուչերների սկզբունքը: Համարում եմ, որ կարելի էր էժան սեփականաշնորհման հետ միասին սեփականատերը պետք է ունենա նաեւ պարտավորություններ՝ ձեռնարկության հետագա շահագործման հետ կապված: Մեզ մոտ ստացվեց, որ սեփականաշնորհեցինք ունեցվածքի մեծ մասը, եւ ոչ մեկն իր վրա պարտավորություն չստանձնեց հետագա շահագործման համար: Եվ մեր սեփականաշնորհումը դարձավ անշարժ գույքի ձեռքբերում: Սա ես չեմ ընդունում եւ համարում եմ, որ այստեղ հնարավորություն կար այլ ճանապարհով շարժվել:
Չեմ ընդունում այն մոտեցումը, որը կար 1915 թվականի ցեղասպանության վերաբերյալ: Համարում եմ, որ Հայաստանն անկախությունը ձեռք բերելուց հետո, կարող է հստակ ձեւակերպել իր մոտեցումները եւ նաեւ քայլեր ձեռնարկել՝ ցեղասպանության միջազգային ճանաչման ուղղությամբ:
Ինձ համար անընդունելի է նաեւ Ղարաբաղի հարցի կարգավորման վերաբերյալ մոտեցումները 1996 թվականից հետո: Զիջողական, ոչ հստակ էր ձեւակերպված Հայաստանի մոտեցումը, եւ սա բերեց այնպիսի մի վիճակի, երբ թվում էր, թե միայն Ղարաբաղն է անկախության ձգտում, իսկ Հայաստանում յուրաքանչուր մի տարբերակ ընդունելի կլինի, եթե դա ընդունի Ղարաբաղը:
Իսկ Ղարաբաղի ուժերով միայն շատ դժվար է միջազգային ատյաններում իսկապես պայքարել հարցի ճիշտ ընկալման համար: Եվ այս վերջին մեկ տարին ցույց տվեց, որ այլ մոտեցումներ հնարավոր են: Երեւի, կարելի է գնահատական տալ այս վերջին ընտրություններին, 1995-ի, ինչ-որ տեղ 1996-ի երեւույթներին, բայց այստեղ դա էլ միանշանակ չէ, այսինքն միայն իշխանությունների մեղքը չէ: Ես համարում եմ, որ պատճառը նաեւ ընդդիմության ինչ-որ չափով ռադիկալ կեցվածքն էր:
Կարելի է շարունակել այս ցանկը, բայց մեղադրել գործադիր իշխանությանը, որ ժողովուրդը առանց լույս էր մնացել՝ մեկ այլ խնդիր է: Այդ դեպքում պետք է մի քիչ ավելի խորանանք եւ հայտնաբերենք, թե ով էր փակել ատոմակայանը, որովհետեւ եթե այն փակված չլիներ 1989 թվականին, շատ հավանական է, որ ժողովուրդն այս վիճակում չէր լինի 1992-93 թվերին: Ո՞վ էր սկսել այս շարժումը, հիմա որտե՞ղ են: Այդ բոլոր երեւույթներն օբյեկտիվորեն ազդել են Հայաստանի տնտեսության վրա:
