Նյութը՝ Գրիշա Սմբատյանի «Սյունիքը փորձության մեջ» գրքից, լուսանկարը՝ Արմինե Հովհաննիսյանի
Հունական Սբ Խառալամպի եկեղեցին
Հարազատ մնալով հունական գաղութների հիմնադրման հազարամյակների ավանդույթներին՝ հույները ծրագրեցին իրենց համար առանձին բնակավայր հիմնել: Գյուղը կառուցվեց Մարգի բարձունքում՝ Կռկոռա քարի լանջին: Բարձունքում լինելու պատճառով ինչ-որ մեկի կողմից կնքվեց թուրքերեն Բաշքենդ (գլուխ և գյուղ բառերից) անունով: Բաշքենդի տարածքը հարմար էր՝ բարձր դիրք, ջրեր, անտառներ՝ և՛ արևկող, և ՛ զով:
Համաձայն Կավարտի մասին պատմող գրքի` Բաշքենդում բնակություն է հաստատել 128 հույն, մեծավ մասամբ՝ երիտասարդ: Վերջիններիս հետևեցին հույն աղջիկները, եկան, ամուսնացան, կազմեցին ընտանիքներ: Սիգան պատմում է. << Երբ հույների եկամուտներն ավելացան, բերել տվին իրենց բարեկամներին և դարձան 40 տնտեսություն: Հետո տնտեսությունների քանակն ավելացավ: Նրանք ռուսական հպատակություն ընդունեցին, բերել տվեցին ռուսերենի դասատու, բացեցին ռուսական դպրոց: Իրենք ռուսերեն չգիտեին, բայց սերունդը սովորեց ռուսերեն: Եկեղեցին նույնպես ռուսական ձևով կառուցեցին: Այն կառուցել տվեց Ուստա Ալավերդին >>:
<<Կոնդուրովները հայտնի են իրենց բարենպաստ գործունեությամբ, որոնց պապը` Խարլամպին (ժողովրդի մեջ հայտնի էր Ուստա Ալահվերդի անունով) շինել է տվել կամուրջներ գետակների վրա և մի հոյակապ եկեղեցի Բաշքենդ հունաբնակ գյուղում>>,- գրում է <<Մշակը>> :
Եկեղեցու մուտքի ճակատին ամրացված մարմարե տախտակի վրա շինարար վարպետը ռուսերեն լեզվով արձանագրել է. << Քրիստոսի ծննդից հետո, 1865 թվականին, Համառուսաստանյան կայսր Ալեքսանդր 2-րդի թագավորության և Կովկասի փոխարքա մեծ իշխան Միխայիլ Նիկոլաևիչի օրոք, Վրաստանի պատրիարք , արքեպիսկոպոս, պայծառափայլ Եվսեի օրոք, տաճարս կերտվեց Կավարտի պղնձաձուլական գործարանին կից, կամքով Գյումուշխանեի փաշայության… ի հիշատակ սուրբ տառապյալ Խառլամպիի: Գլուխն այս շինության հանդիսանում է Խառլամպի Կոնդուրովը, նույն ինքը՝ Ալավերդինսկի >> :
Տեղացիները եկեղեցին անվանում էին բերզենների եկեղեցի, որ կնշանակի հույների եկեղեցի (<<բերզեն>>-<<հույն>> էթնանունը վրացերենով) և Սբ Կատերինա: Իրական անունն է Սբ Խառալամպի: Բարձունքին տիրող, հեռուներից տեսանելի Սբ.Կատերինան ճարտարապետական հիասքանչ կոթող է: Մուգ դարչնագույն տուֆից կառուցված եկեղեցին լույսի ու արեգակի շողերի տակ, օրվա ընթացքում տարբեր գունավորումներ է ստանում, բերում խորհրդավորության ու թեթևության զգացում: Իսկ թե որտեղից է այս քարատեսակը՝ հայտնի չէ , թեև մարդիկ այս կողմերում կարծում են, թե բերվել է ուղտերով, Շուշիի մոտակայքի քարհանքերից (Շուշիից միշտ են այստեղ ջրաղացքարեր բերվել): Կառույցին լրացուցիչ ամրություն են հաղորդում քարերը միմյանց ագուցող գամերը: Շինարարները նաև հեռվից ջուր են հասցրել եկեղեցու բակը, որի մասին են վկայում պահպանված կավե փողրակները:
Երկու մեծ երկրաշարժերի (1931թ.ապրիլի 27-ի և 1968-ի Զանգեզուրի երկրաշարժ) ու ահռելի ուժգնության հազարավոր պայթեցումներից առաջացած ցնցումներին է դիմակայել տաճարը, բայց հիմա վիրավոր, հաշմանդամ ու անպաշտպան կանգնած է անդունդի եզրին… ու չես հասկանում՝ սպասում է վերջնական կործանմանը, թե՞ փրկությանը:
Նոր հիմնված գյուղի տները փոքր էին ու միահարկ: Փոխարենը ծեփված էին, մաքուր ու սպիտակեցված: Տներում ունեին սեղան, աթոռներ, անկյունում անխտիր Աստվածամոր նկարն էր կախված: Հույները պահպանում էին ազգային ավանդույթներն ու սովորույթները, նշում եկեղեցական ու ազգային տոները: Նրանք կիրակի օրերին չէին աշխատում, օրն անցկացնում էին խնջույքներում՝ Կռկոռա քարում և Խաչին խութում: Վկայություններ կան այն մասին, որ հույները բնակություն են հաստատել նաև Շհարջիկում, որտեղից դժվար չէր աշխատանքի գալ հանքերի շրջան ու վերադառնալ: Այս անհանգիստ ու պրպտող մարդիկ ամուր էին: Նրանք հայտնվեցին նաև Շիկահողում: Հույն լեռնագործներն ուսումնասիրեցին գյուղի տարածքը ու հանք բացեցին Քրկտոր կոչվող տարածքում: Բայց նորաբաց հանքում դժբախտ ինչ-որ պատահար կիսատ է թողել նրանց գործը, և նրանք հեռացել են այստեղից՝ գյուղի հասարակաց գերեզմանատանը թողնելով << Գրեկների քարերը>> ( << գրեկ>> ՝ հույների էթնանունըէ ռուսերենով) ՝ ազգակիցների երեք շիրմաքար :
Մեր օրերում բարձունքի գյուղատեղիում հայտնված մարդիկ կնկատեն անսովոր մի բան. եկեղեցին առնվել է մետաղյա ամրագոտիների մեջ: Առաջին հայացքից անհասկանալի կարող է լինել: Բայց տեղյակ կավարտցիները ձեզ կբացատրեն՝ պայթեցումերի ավերիչ հետևանքների դեմն առնելու համար դեռևս 1950-ականներին կապանցի լեռնագործները այս կերպ փորձել են ամրացնել ու փլուզումից փրկել տաճարը: Չփլուզվեց, բայց մեզ հասավ պատերին առաջացած ճեղքերով, կամարներից թափված սրբատաշ քարերով ու ավերված տանիքով:
Հիմա արդեն հելլենների երբեմնի շեն ու բարեկարգ գյուղի տեղում ամայություն է՝ անդունդ, փլակներ ու մացառուտներ: Անցյալի լուռ վկաները կիսավեր ու խորախորհուրդ Սբ. Խառլամպին և շուրջը փռված գերեզմանատանը՝ Ապոստոլոմ Կոնդուրովի և այլոց տապանաքարերն են: Միակ կենդանի շունչն այս կողմերում սողուններն են ու մեկ էլ՝ հույների թաքցրած ոսկիների մասին առասպելներին հավատացող, մթության մեջ երբեմն խարխափող գանձախույզները:
