Շիշկերտ գյուղը առաջին անգամ հիշատակվում է 13-րդ դարի Սյունյաց տան պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի <<Սյունիքի պատմություն>> մեծարժեք գրքում: Այն հիշատակվում է Շաշիգեն, Շաշիկետ, Շաշոյգետ անուններով: Գյուղը Տաթևի վանքի հարկատու գյուղերից էր և վճարում էր 10 միավոր հարկ: Հետագայում գյուղը կոչվել է Շիշկերտ կամ Շկետ: Վերջին անունը ավելի շատ հնչեցնում են տեղացիները:
Շիշկերտը հիշատակվում է Ղուկաս Սեբաստացու <<Դավիթ Բեկի >> պատմության մեջ, որի համաձայն գյուղը հանդիսացել է Դավիթ Բեկի զորակայաններից մեկը: Տեղացիները հաղթական մարտեր են մղել խանական ուժերի դեմ՝ ամուր պահելով թե գյուղի, և թե այն ժամանակ Չավնդուր կոչվող գավառի տարածքը:
Այստեղ՝ գյուղի հին գերեզմանատանն է թաղված Դավիթ Բեկի քաջ զորավար Մեղրեցի Առաքելը, ով ավանդության համաձայն եղել է Շիշկերտ գյուղի փեսա: Հին գերեզմանատան ստորին մասում, ձորի պռնկին աչքի է ընկնում մի տապանաքար, որի վրա գուրզ է քանդակված: Դա Առաքելի տապանաքարն է:
Մեկ այլ ավանդապատում կա այն մասին, որ ապահովության համար Դավիթ Բեկը թաղվել է Շիշկերտի տարածքում:
Այս գյուղի պատմությունը ունի անհայտ էջեր: Պատմում են, որ եղել է ժամանակ, երբ բնակչությունը հեռացել է և հաստատվել հեռավոր վայրերում: Պատմում են նաև, որ գյուղը վերաբնակեցրել են Մեղրու Լիճք գյուղից այստեղ եկած հովիվները: Նրանք նկատել են քեղի և մացառուտների մեջ թաղված եկեղեցին ու ավերակ շինություններ: Նրանք այստեղ են տեղափոխել իրենց ընտանիքները, ապա հրավիրել Շիշկերտում ապրել ցանկացողներին և շունչ տվել ավերակներին: Դա տեղի է ունեցել ռուս-պարսկական 1826-1828 թթ. պատերազմից առաջ : Ահա թե ինչու 1832 թվականի Ցարական Ռուսաստանի անցկացրած կամերալ (ծխական) նկարագրության մեջ գյուղն ունեցել է 82 բնակիչ: Հետագայում բնակչությունն աճել է: Ի դեպ, Շիշկերտում նախապես բնակություն են հաստատել նշանավոր Մելիք-Օհանջանյանները, որոնք որոշ ժամանակ այստեղ ապրելուց հետո տեղափոխվել են Մեղրու Կալեր գյուղ: Վերջերս հայտնաբերված մի վավերագրի համաձայն Մելիք –Օհանջանյանները ցանկություն են ունեցել տեղափոխվել Շիկահող, բայց հետո փոխել են իրենց մտադրությունը: 1840 թ. կամերալ նկարագրության մեջ Մելիք-Օհանջանյանները հաշվառված են Շիշկերտ գյուղում:
Լեռնային այս գյուղը աչքի է ընկել առանձնապես Զանգեզուրի գոյամարտի տարիներին: Նրանք բազմաթիվ հաղթական կռիվներ են մղել մուսավաթական ուժերի և Կարմիր բանակի դեմ: Զանգեզուրի գոյամարտի շիշկերտցի նվիրյալներին բարձր է գնահատել Գարեգին Նժդեհը:
Շիշկերտը ամենահարուստ կոլեկտիվ տնտեսությունն է եղել խորհրդային ժամանակներում: Գյուղը հացով ու կարտոֆիլով կերակրել է շրջանի սովյալներին, ինչպես նաև թուրք բնակչությանը: 1968 թվականի Զանգեզուրի երկրաշարժից հետո բնակչության պահանջով գյուղը տեղափոխվեց ներկայիս Ծավ գյուղի Խաչտափ տարածքը: Սակայն տեղացիները շարունակում էին աշխատել Շիշկերտի բնական ռեսուրսներով հարուստ տարածքում: Խնդիր դրվեց վերականգնել գյուղը: Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը սկսեց վերականգնման աշխատանքները: Կառուցվեցին բնակելի տներ, սակայն շինարարությունը կիսատ մնաց արցախյան պատերազմի պատճառով:
Շիշկերտում է ծնվել Հայոց բանակի հրետանու գեներալ-մայոր Վլադիմիր Ասատուրի Հայրապետյանը: Շիշկերտ գյուղի զավակ է Զանգեզուրի գոյամարտի քաջարի վաշտապետ, 1937-ին գնդակահարված Պատվական Տեր Գրիգորյանը:
Շիշկերտցիները աշխատասեր են, հյուրասեր, մարդասեր: Նրանց վերագրվում է նաև մարդկային պարզ միամտություն, անկեղծություն:
Դավիթ Բեկից հետո շիշկերտցիները հեռացել են գյուղից, նրանց բազմաթիվ տապանաքարեր «Շաշկետցի» մակագրությամբ հայտնաբերվել են Զմյուռնիայի մոտերքում:
ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՇԻՇԿԵՐՏՑԻՆԵՐԸ ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ
ՄՇԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՏԱՐԱԾԵՑԻՆ ՂԱՐԱԴԱՂՈՒՄ
Շիշկերտ գյուղը իրավացիորեն համարվում է կարտոֆիլի մշակության կենտրոններից մեկը Կապանում: Թե երբ է կարտոֆիլը մուտք գործել այս գյուղը և դարձել մշակության հիմնական միջոց, հայտնի չէ: Սակայն հայտնի է, որ այս գյուղից կարտոֆիլը տարածվել է այլ բնակավայրեր և այստեղի առատ բերքը 1906-1908 թթ., Առաջին աշխարհամարտի տարիներին, Խորհրդային իշխանության առաջին տարիներին սովամահությունից փրկել է բազմաքանակ բնակչությանը՝փոխարինելով հացահատիկին: Գյուղը ունի կարտոֆիլ բառի իր բարբառային տարբերակը՝ գրդոփի: Ու քանի որ կարտոֆիլի մշակությունը տեղացիների գլխավոր զբաղմունքն էր, շրջակա գյուղերում բարձ էին գնահատում դա: Անգամ Մեծ հայրենականի տարիներին շրջակա գյուղերի թուրք բնակչությունը գալիս էր Շիշկերտ, ստանում կարտոֆիլ ու փրկվում սովամահությունից:
Շիշկերտում պատմում էին, որ շատ գյուղերում իրենք են տարածել կարտոֆիլի մշակությունը: Այսպես օրինակ, պնդում էին, որ Արաքսից այն կողմ կարտոֆիլի մշակությունը իրենց ձեռքի գործն է: Ասում են , որ երբ ցանկացել են կարտոֆիլը ուղարկել Ղարադաղ, ղարադաղցիները դիմադրել են՝ ասելով, թե <<սա ի՞նչ է, որ դրա համար Արաքսն անցնենք>>: Շիշկերտցիներն ասել են. << Սա հաց է, դուք աճեցրեք, մշակեք, և արժեքը հետո կիմանաք>>:
Լեգենդը՝ լեգենդ, բայց պարզվում է, որ այն ունի իրական պատմության հիմքեր: Այդ մասին մենք կարդում ենք Հովհաննես Հովսեփյանի <<Ղարադաղի հայերը. ազգագրություն>> գրքում: Հեղինակը գրում է, որ մոտավորապես 1910 թվակաին Ղարադաղի Պիզ սարի ստորոտին գտնվող Սարդու գյուղ հարս են տանում Շիշկերտ գյուղից: Փեսացուն ՝ Մանցուց Արշակը, երբ գալիս է Շիշկերտ աղջկան տանելու, աղջկա հարազատները որպես օժիտ տալիս են նաև կարտոֆիլ: Դրանից հետո սարդուեցիները ցանեցին կարտոֆիլը և այն տարածեցին Ղարադաղի գյուղերում:
ՆԱՏՐԻ – ՆԱՏԻՐՆ
Նատրին գյուղատեղի է, աղբյուրներում հայտնի է Նատիրն անունով: Ունի եկեղեցի, մոտ է անտառին, գտնվում է գեղատեսիլ բարձունքում, պաշտպանված է քամիներից, հարուստ է ջրերով: Ուշագրավ է, որ այս գյուղի անունը տեղացիները անցյալում համառորեն կապում էին Իրանի տիրակալ Նադիր շահի անվան հետ: Շիշկերտ գյուղից Գրիգոր Գալստյանը և Արտաշես Գրիգորյանը ասում էին, որ իրենց պապերից լսել են, որ Իրանի Նադիր Շահը իր համար որպես ամառանոց ընտրել է այս գյուղը և երկու–երեք անգամ իր թիկնապահներով ու զինվորականներով հանգիստն անցկացրել այստեղ: Տարեցները պատմում էին, որ իբր Նադիրը պահանջել է իր համար որպես ամառանոց ընտրել այնպիսի վայր, որ լինի արևկող, մոտ լինի անտառին՝ որսի համար, և որ ամենակարևորն է, Շահը պահանջել է, որ իր ամառանոցից պետք է երևան Ղարադաղի լեռները, այսինքն՝ իր հայրենիքը: Հետագայում Նադիրի անունով տարածքը կոչվել է Նատրի կամ Նատիրն: Այն, որ Նադիր շահը եղել է Ղափանում, իջել է Ողջի գետի ափին (ներկայիս Սյունիք գյուղի տարածքում), պատմական փաստ է, որի մասին վկայում են մի շարք աղբյուրներ: Բայց որևէ պատմական աղբյուր Շահի Նատրի վայրում լինելու մասին առայժմ գոյություն չունի: Նատրիում կանգուն է 17-րդ դարի միանավ եկեղեցին: Գործում է Խաչին աղբյուրը:
Այս գյուղի ուշ միջնադարից պահպանված տները կառուցված են եղել միմյանց շատ մոտ, ունեցել են մի քանի շարք: Տներն այնպես էին կառուցվել, որ մեկի տան կտուրը մյուսի համար հանդիսանում էր բակ: Ականատեսներն ասում են, որ նույնիսկ հարևան տները միմյանց հետ կապված էին պատերի մեջ փորված անցքով: Այս բոլորն արվել են բացառապես պաշտպանական նպատակներով:
Գյուղի բոլոր տները 1930-ականներին կուլ գնացին կոլխոզային ժամանակների հողաշինարարությանը ( բացվեցին արոտավայրեր) և ոչխարաբուծական ֆերմաների շինարարությանը:
17-ՐԴ ԴԱՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԷՋԵՐԻՑ.
ՇԱՀ ԱԲԱՍ ՅՈՒՐԴ և ԱՂԱ ՄԱՄԱԴ ԳՅՈՒՆԵ
Մազրա գյուղից 3 կմ դեպի հվ-արմ Մեղրու Շվանիձոր գյուղի հողային սահմանից այս կողմ գտնվում են երկու հանդամասեր, որոնք թեև հայկական անուններ չեն կրում, սակայն կապված են երկրամասի անհանգիստ ժամանակների պատմության տարբեր ժամանակների հետ: Այդ տեղանուններն են Շահ Աբաս յուրդը և Աղա Մամադ գյունեն:
Հայտնի է, որ Ղափանից գալիս և այս կողմերով դեպի Արաքսի հովիտ էր իջնում առևտրական ուղի: Առևտրականները գերադասում էին շարժվել լեռներով ու անտառներով, որտեղ հեշտ է հանգստանալ ու պատսպարվել: Արաքսի ափերով տեղաշարժվելը վտանգավոր էր, քանի որ այստեղ ճահճուտներ էին, մոծակ, սողուններ և կիզիչ արեգակ:
Լեգենդը պատմում է, որ տեղանունը կապվում է Իրանի հռչակավոր տիրակալ Շահ Աբաս Մեծի անվան հետ: Պատմությանը հայտնի է, որ Շահ Աբասը երբեք Սյունիքում չի եղել, սակայն Սյունյաց աշխարհի հետ եղել են առևտրա-տնտեսական կապեր, գործել է օրինակ հայտնի Խուդափիրինի կամուրջը: Լեգենդի համաձայն 17-րդ դարասկզբին Շահ Աբասին պատկանող առևտրական մի քարավանի առջևից գնացող հետախույզները հայտնում են, որ մի ավազակախումբ դարանակալել է և քարավանը կողոպտելու մտադրություն ունի: Քարավանատերերը ձիերը և ջորիները քշում են այստեղ, իջեցնում բեռները, պաշտպանական դիրք գրավում և սպասում ավազակախմբին: Ավազակախումբը մոտենում է և բանակցություններ սկսում առևտրականների հետ: Վերջիններս հայտնում են , որ բեռները պատկանում են Իրանի տիրակալ Շահ Աբաս Մեծին, և իրենց գործողությունների համար ավազակախումբը դաժան պատիժ կկրի: Ասում են, որ Շահ Աբասի անունը լսելուց հետո ավազակները հետ են կանգնում իրենց մտադրությունից, բացում ճանապարհը և հեռանում անհայտ ուղղությամբ: Այս դեպքից հետո տարածքը կոչվեց Իրանի տիրակալի անունով՝ Շահ Աբաս յուրդ:
Այնուհանդերձ ավազակների սև գործի վկան է Շահ Աբաս յուրդին մոտ գտնվող Աղա Մամադ գյունեն: Շիշկերտի տարեցները պատմում էին, որ Աղա Մամադ խանը, երբ գրավեց Շուշին, նրա զինվորները հասան նույնիսկ Մեղրու և Ղափանի սահմանները և դաժան ու անմարդկային թալան սկսեցին այս կողմերում: Օրերից մի օր Շիկահող, Ճակատեն, Շիշկերտ գյուղերի առևտրականներից կազմված մի քարավան, որ գալիս էր Նախիջևանի և Մեղրու կողմերից՝ իր հետ բերելով աղ, գինի, չիր, խաղող և այլ բնամթերքներ, հանկարծակի շրջափակման մեջ է ընկնում: Քարավանի ամբողջ կազմը (վկայում էր շիկահողցի Սաշա Մարտիրոսյանը)՝ շուրջ 18 հոգի, ենթարկվեց սպանդի: Հենց այստեղ էլ թաղվեցին առևտրականները: Երկար ժամանակ նշմարվում էին նահատակների վրա դրված տապանաքարերը: 18-րդ դարավերջի (Աղա Մամադ շահը սպանվեց 1797 թ. Շուշիում) այս իրադարձության արձագանքը Մեղրու լեռնաշղթայի տեղանունն է՝ Աղա Մամադ գյունե (գյունե թուրքերենից՝ արևկող):
ՇԻՇԿԵՐՏԻ ԳՅՈՒՂԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ
- Գյուղատեղի Մազրա՝ 16-20-րդ դդ., գյուղից 5 կմ հվ, ապաբնակեցվել է 1939 թվականին
- Գյուղատեղի Շիշկերտ՝ 17-20-րդ դդ., գյուղից հս, սարալանջին, ավերված է
- Եկեղեցի՝ գտնվում է գյուղամիջում, 17-րդ դար և 17-19-րդ դդ.-ով թվագրվող գերեզմանատուն
- Միանավ եկեղեցի Սբ Հռիփսիմե՝ 17-րդ դար, գտնվում է Մեղրի տանող ճանապարհին
- Ջրաղացներ՝ հինգ հատ, և ձիթհան՝ մեկ հատ, Շիշկերտ գետի վրա: Ջրաղացքարերը և ձիթհանի քարը բերվել են Շուշիից
- Միանավ եկեղեցի ՝ 17-րդ դար, գտնվում է գյուղից 2 կմ հս-արմ, գետի աջ ափին, <<Նատրի >> վայրում , հնագույն Նատիրն բնակավայրն է
- Ուշ միջնադարյան գերեզմանատուն՝ 17-19-րդ դդ., << Քսաջուր >>-ի եկեղեցիներից հս, անտառապատ թեք լանջին
- Վասու վերընգած՝ տարածք Մազրա գյուղից մոտ 1 կմ հեռավորության վրա: Կապվում է ազնիվ մի մարդու՝ Վասիլի անվան հետ: Վասիլը հինգ որդիների հայր էր: Նկատում է, որ որդիները զբաղվում են անասնագողությամբ: Նրա խնդրանքները, բազում սպառնալիքները արդյունք չեն տալիս: Հայրը հայտնում է, որ գնում է իշխանություններին բողոքելու: Որդիները դարանակալում են հորը և սպանում:Հանցագործությունը բացահայտվում է, մեղավորները անցնում են Արաքսը և հաստատվում Իրանում
- Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհված մազրեցիներին նվիրված հուշակոթող՝ 1967 թ.,գտնվում է գյուղից 2.6 կմ հվ, <<Ներքին Մազրա>> գյուղատեղիում
- Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհված շիշկերտեցիներին նվիրված հուշակոթող՝ 1967 թ.,գտնվում է գյուղի արլ եզրին
- Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհված 76-րդ հրաձգային դիվիզիայի 21-րդ գվարդիական տանկային բրիգադի հրամանատար Նավասարդ Հարությունյանին նվիրված հուշաղբյուր՝ գտնվում է գյուղից 4 կմ արլ, Շիշկերտ – Ծավ ճանապարհի ձախ հատվածում, կառուցվել է 1990 թ.
ՇԻՇԿԵՐՏԻ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ
- Քարի աղբյուր
- Յոթնաղբյուր
- Նատրիի (Նատիրն) Խաչին աղբյուր
- Քյունգի աղբյուր
- Նավի աղբյուր
- Քսաջուրի աղբյուր
- Գետ Սպիտակ ջուր
- Քաշկեն (քաջքերի) քար
- Քյահրիզ ՝ գտնվում է գյուղի արևմուտքում, հորդառատ սառը աղբյուր է, հայտնի է իր համով ու որակով: Բնակչությունը անցյալում օգտվել է հենց այս աղբյուրից
- Անապատեր՝ Ծավ-Շիշկերտ ճանապարհի վրա, գյուղից 7-8 կմ հեռավորության վրա: Հավանաբար այդպես է կոչվում ճգնակյացների բնակատեղի լինելու պատճառով
- Շահ Աբաս յուրտ՝ գտնվում է Մազրա գյուղից 3 կմ դեպի հվ-արմ, հայտնի է, որ այստեղ 1921 թվականին երկար ժամանակ մարտեր են մղվել ինքապաշտպանական ուժերի և Կարմիր բանակի միջև
Արմինե Հովհաննիսյան
«Տավերս» մշակութային ՀԿ-ի համահիմնադիր
Հղումը՝ https://www.visitkapan.am/villages/64–.html
