Ագուլեցոց Սբ․ Աստվածածին եկեղեցու մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերում են 1785թ․, Ղուկաս կաթողիկոսի ագուլեցի Թումանի որդի Իփակչի Աստվածատուրին ուղարկած թղթի մեջ։ Եկեղեցու առաջին շինությունը փայտաշեն էր, որի տեղը 1922 թվականին Զոհրապ, Մարկոս, Բաբա և Օհանջան Տեր Մաթևոսյան Թառումյան եղբայրների միջոցներով ու ջանքերով կառուցվեց քարաշեն եկեղեցի։ Որի մասին վկայությունը պահպանվել է հուշարձանի հարավային դռան ճակատակալ քարի վրա արված շինարարական ընդարձակ արձանագրությանմեջ․ «Կամաւն Աստուծոյ, Ս. Աստուածածնայ, աւագ եկեղեցիս կառուցին արդեամբք և ծախիւք իւրեանց իշխանք ազնուազգի հարազատ աղայք Զօհրապ Յովհանջան, Մարկոս և Բաբա տէր Մաթեոսեան Թառումեանց… ի 1822 ամի Տեառն»: Մինչև Ղազանչեցոց եկեղեցու կառուցումը այս եկեղեցին համարվել է քաղաքի ամենամեծ եկեղեցին, որի համար էլ կոչվել է «ավագ»:
Ագուլեցոց եկեղեցին եռանավ բազիլիկ էր, կառուցված էր ներկայիս Խաչատուր Աբովյանի անվան դպրոցի մի հատվածում։ Ուներ մեծ չափեր 28,90×17,50 մ։ <<Հոյակապ կառուցեալ չորս վայելչակերտ սյուների վերայ․․․>> այսպես է նկարագրել Շուշիի Ագուլեցոց եկեղեցին Մակար Բարխուդարյանն իր Արցախ գրքում։ Կառուցված էր չորս վայելչակերտ սյուների վրա, ուներ պարագծային աստիճանավոր պատվանդան, արտաքուստ` ուղղանկյուն, ներքուստ` խաչաձև գմբեթավոր հորինվածք, իսկ ավագ խորանի երկու կողմերում ավանդատները երկհարկանի էին, մուտքերը՝ բեմի կողմից: Երկթեք տանիքը ծածկված էին սրբատաշ քարով, վրան բարձրացող երեք զանգակատներով: Դրանցից ամենամեծը տեղադրված էր եկեղեցու տանիքի կենտրոնում, իսկ մյուսները` արևելյան և արևմտյան ծայրերին, ճիշտ այնպես, ինչպես Ամարասի եկեղեցին է եղել XVI դարում: Եկեղեցին ուներ երեք մուտք, հարավային, արևմտյան և հյուսիսային, երկու գավիթ՝ հարավային և հյուսիսային դռների վրա։ Եկեղեցուն բավականին գեղեցիկ տեսք են տվել տանիքի արևելյան և արևմտյան գագաթնագծերի վրա կառուցված զանգակատները և նրանց մեջտեղում կառուցված մեծ կաթողիկեն։ Եկեղեցին ունեցել է մի ավագ, չորս փոքր խորաններ և կանանց մի վերնատուն։
Եկեղեցին երկու անգամ վերանորոգվել է՝ 1843 թվականին և 1859 թ․ մայիսի 12-ի երկրաշարժի հետևանքով կրած վնասների պատճառով այն 1868-1887 թթ․ նորից հիմնանորոգվել է։ Ի տարբերություն Շուշիի մյուս եկեղեցիների Ագուլեցոցը շատ կալվածքներ ուներ։
Եկեղեցին 1905 թվականի հայ – թաթարական ընդհարումների ժամանակ հրկիզվել է, այնուհետև ավերվել է 1920 թվականի մարտին քաղաքի հայկական թաղամասի ոչնչացման ժամանակ։ Կիսավեր մնացել է մինչև 1960-ական թվականները։ 1972 թվականին եկեղեցին ադրբեջանցիները հիմնահատակ քանդել ու տեղը կառուցել են Շուշիի թիվ 4 ադրբեջանական դպրոցը։
Aguletsots Church of the Holy Mother of God.
The first information about the Astvatsatsin Church dates back to a letter sent by Catholicos Ghukas to Astvatsatur Ipakchi, son of Tuman from Agulets, in 1785. The first building of the church was wooden; in its place in 1922, a stone church was built with the funds and efforts of the brothers Zohrap, Marcos, Baba and Ohanjan Ter Matevosyan Tarumyan. Evidence of this is the extensive construction record made on the facade stone of the southern door of the monument. “By the will of God, .The Church of the Holy Mother of God was built by the princely family of brothers Zohrap Yovanyan, Markos and Baba ter Mateosyan Tarumeans… in 1822.Before the construction of the Ghazanchetsots Church, this church was considered the largest church in the city, for which it was called the “elder”. The Aguletsots Church was a three-nave basilica built on the territory of the school named after Khachatur Abovyan. It had large dimensions of 28.90 x 17.50 m. Makar Barkhudaryan in his book “Artsakh” described the church in Shushi-Aguletsots as “magnificently built on four beautiful columns…”. It was built on four self-made pillars, had a stepped pedestal along the perimeter, a rectangular one on the outside, and a cross-domed composition on the inside, and on both sides of the senior tabernacle the sacristies were two-story, with entrances from the side of the stage.The pitched roof was covered with cut stone, and three bell towers rose on it.The largest of these was placed in the center of the roof of the church, and the rest at the east and west ends, just like the Amaras church in the 16th century. The church had three entrances: southern, western and northern, two custodies on the southern and northern doors. The bell towers built on the eastern and western edges of the roof, and the large bell tower built in the middle, gave the church a rather beautiful appearance. The church had a senior and four small altars and women’s cells on the top floor.
The church was reconstructed twice: in 1843 and in 1859. Due to damage caused by the May 12 earthquake, it was again extensively repaired in 1868-1887. Unlike other churches in Shushi, Aguletsots had many estates. The church was set on fire during the Armenian-Tatar conflict of 1905 and then destroyed when the city’s Armenian quarter was destroyed in March 1920. It remained dilapidated until the 1960s. In 1972, Azerbaijanis demolished the church and built Azerbaijani school No. 4 of Shushi in its place.
Церковь Агулецоц Св.Богородицы.
Первые сведения о церкви Аствацацин относятся к письму, отправленному католикосом Гукасом Аствацатуру Ипакчи, сыну Тумана из Агулец, в 1785 году. Первое здание церкви было деревянным, на его месте в 1922 году на средства и усилия братьев Зограпа, Маркоса, Бабы и Оганджана Тер Матевосян Тарумян была построена каменная церковь. Свидетельством тому является обширная строительная запись, сделанная на фасадном камне южной двери памятника. «Волей Божьей, св. Церковь Богородицы построена княжеским родом братьями Зограпом Йованяном, Маркосом и Бабой тер Матеосянами Тарумеанцами.. в 1822 году.До постройки церкви Казанчецоц эта церковь считалась самой большой церковью города, за что ее называли «старшей». Церковь Агулецоц представляла собой трехнефную базилику, построенную на территории школы имени Хачатура Абовяна. Она имела большие размеры 28,90х17,50 м. Макар Бархударян в своей книге «Арцах» описал церковь г.Шуши- Агулецоц как «великолепно построенную на четырех прекрасных колоннах…». Она была построена на четырех самодельных столпах, имела по периметру ступенчатый постамент, снаружи – прямоугольную, внутри – крестово-купольную композицию, причем по обеим сторонам старшей скинии ризницы были двухэтажными, входы – со стороны церкви. Скатная крыша была покрыта тесаным камнем, на ней возвышались три колокольни.Самая большая из них была помещена в центре крыши церкви, а остальные – на восточном и западном концах, как и церковь Амарас в 16 веке. Церковь имела три входа: южный, западный и северный, два притвора на южной и северной дверях. колокольни, построенные на восточном и западном краю крыши, и большая колокольня, построенная посередине, придавали церкви довольно красивый вид. В церкви имелись старший и четыре небольших алтаря и женские келии на верхнем этаже. Церковь реконструировали дважды: в 1843 году и и з-за повреждений, нанесенных землетрясением 12 мая 1859, в 1868-1887 годах её снова капитально отремонтировали. В отличие от других церквей Шуши, Агулецоц имела множество усадеб. Церковь была подожжена во время армяно-татарского конфликта 1905 года, а затем разрушена при разрушении армянского квартала города в марте 1920 года. Она оставалась полуразрушенной до 1960-х годов. В 1972 году азербайджанцы снесли церковь и построили на её месте азербайджанскую школу №4 города Шуши.
Աղբյուրը՝ https://www.facebook.com/artsakh.monuments
