1945 թուականի Մայիս 30-31-ին տեղի ունեցաւ ՀՍՍՌ (ինչպէս կ’ըսէին այդ ատեն) Գերագոյն Սովետի IX նստաշրջանը, առաջինը՝ Եւրոպայի մէջ համաշխարհային պատերազմի աւարտէն ետք։ Ի շարս այլ պարտականութիւններու, դեպուտատներն ու նստաշրջանի հիւրերը «յոտնկայս, երկար ժամանակ չլռող ծափահարութիւններով» քուէարկեցին ողջոյնի հեռագիր մը՝ ուղղուած «մեծ առաջնորդ և զօրավար, սովետական ժողովրդի վիթխարի յաղթանակների կազմակերպիչ և ոգեշնչող» Ստալինին, ուր ի շարս այլոց հետեւեալ անդրադարձը կար առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին հայոց ողբերգութեան.
«Այն օրերին, երբ ազատագրված ամբողջ մարդկության մտքերն ու զգացմունքները ուղղված են դեպի Ձեզ, առաջադիմության և ազատության կողմից ֆաշիզմի գազանային խավարամտության դեմ տարած հաղթանակների կազմակերպչիդ, յուրաքանչյուր հայի սիրտը բաբախում է առանձնակի հուզմունքով և մեծ շնորհակալության զգացմունքով, որովհետև Ձեր զորավարական իմաստուն արվեստը և Ձեր հանճարեղ միտքը ապահովեցին գերմանական իմպերիալիզմի՝ հայ ժողովրդի այդ վաղեմի թշնամու դեմ տարած մեծ հաղթանակը։ Գերմանական իմպերիալիզմի արյունոտ չարագործությունների ցուցակում նշված է նաև հարյուր հազարավոր հայերի արյունը, որ անմեղ տեղը թափվեց իմպերիալիստական առաջին պատերազմի տարիներին, երբ մեր ամբողջ ժողովուրդը գերմանական իմպերիալիստների քմահաճույքով դատապարտված էր ոչնչացման։» («ՄՈՍԿՎԱ, ԿՐԵՄԼ. ԸՆԿԵՐ ՍSԱԼԻՆԻՆ», ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ, 25-ՐԴ ՏԱՐԻ, No. 109 (7362), ՈՒՐԲԱԹ, ՀՈՒՆԻՍ 1, 1945 Թ., ԷՋ 1)
Այս ձեւակերպումը շարունակութիւնն էր ամբողջ 3 տարի, 291 օր 1915-ի՝ Հայրենական Մեծ Պատերազմի ամբողջ տեւողութեան, խորհրդային հրատարակութիւններուն մէջ Մեծ Եղեռնին մասին եղած բազմաթիւ ակնարկներուն, ուր միշտ կ’ընդգծուէր Գերմանիոյ մասնակցութիւնը հայոց ցեղասպանութեան իրականացման մէջ, բայց հետեւողականօրէն որեւէ անդրադարձ չէր ըլլար Օսմանեան Կայսրութեան դերին, նոյնիսկ՝ արտասահմանի հայութեան յղուած նիւթերուն մէջ։ Այդ ձեւակերպման առաջին արտայայտութիւններէն էր (արդեօք առաջի՞նը) «Փրաւտայի» 25 Օգոստոս 1941-ի առաջնորդող խմբագրականը, ուր գրուած էր. «Հայ ժողովուրդը չի մոռացել հայերի ֆիզիքական ոչնչացումը, որ կազմակերպել էր արիւնռուշտ Հիթլէրի նախորդ Վիլհէլմ կայսրը՝ առաջին իմպերիալիստական պատերազմի տարիներին։» (մէջբերումը՝ Զաւէն Մսըրլեան, «Հայերը Համաշխարհային Բ. Պատերազմին» հատորէն, Պէյրութ, 2020, էջ 102)
Գերագոյն սովետի նստաշրջանին մասնակիցները՝ 31 Մայիս 1945-ին, հաւանաբար չէին գիտեր, բայց նախագահութեան մէջ նստած պետական ու համայնավար կուսակցական բարձրաստիճան պաշտօնեաները առնուազն կը զգային թէ ի՛նչ որ բան կրնայ փոխուիլ։ Վերջիններս, Ապրիլ 17-ին, գաղտնի հրահանգ ստացած էին Մոսկուայի մէջ արտաքին գործերու նախարարութենէն՝ տեղեկագիրներ պատրաստելու Թուրքիոյ մէջ հայկական տարածքներու ու ներգաղթի հնարաւորութեան մասին եւ Մայիս 3-ին պատասխանած՝ թէ նախընտրելի էր տարածքային հնարաւոր պահանջի համար ունենալ երեք տարբերակ։ Բայց գիտէի՞ն արդեօք անոնք թէ ընդամէնը չորս առաջ՝ Մայիս 27-ին, Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ, ՄԱԿ-ի հիմնադիր համաժողովին մասնակցող մի քանի խորհրդային դիւանագէտներ, ներառեալ՝ երկու հայեր, սիրալիր ընդունած էին Ամերիկահայ Ազգային Խորհուրդէն պատուիրակութիւն մը եւ անոնցմէ ստացած Ուիլսընեան Հայաստանի Խորհրդային Հայաստանին կցումը պահանջող խնդրագիր մը։ Կը կանխատեսէի՞ն Երեւանի ղեկավարներն արդեօք թէ ընդամէնը երկու շաբաթ ետք, այդ խնդրագրի ռուսերէն թարգմանութիւնը մանրամասնութեամբ պիտի հրատարակուէր խորհրդային կառավարութեան պաշտօնաթերթին մէջ։ Յամենայնդէպս, այդ օրերուն, անհնար էր Երեւանէն ուղղակի որեւէ ազդանշան՝ առանց մոսկովեան կանաչ լոյսի, ուր Ստալինին յղուած հեռագիրը մնաց ընդունուած խօսոյթի սահմաններուն մէջ։
Անգամ մը, որ այդ կանաչ լոյսը փայլատակեց, սակայն, Երեւանի մէջ թոյլատրելի դարձաւ ուղղակի ըսել թէ Մեծ Եղեռնի գլխաւոր յանցագործը Օսմանեան Թուրքիոյ իշխանութիւնն էր։ Յունիս 27-ին, «Իզվեսթիայի» լրատուութենէն միայն երկու շաբաթ ետք, տպագրութեան համար ստորագրուեցաւ Գառնիկ Ստեփանեանի «Մղձաւանջային օրեր» յուշագրական վէպը, իսկ Նոյեմբեր 26-ին՝ «Փրաւտա» հրատարակեց Հրաչեայ Քոչարի «Գեներալի քոյրը» պատմուածքը։
ԱՐԱ ՍԱՆՃԵԱՆ
https://www.facebook.com/ara.sanjian
Դոկտոր Արա Սանճեան Միչիգանի Համալսարանի Դիրբոռնի մասնաճիւղին մէջ հայոց ու մերձաւոր-արեւելեան պատմութեան դասախօս է, ինչպէս նաեւ տեղւոյն Հայագիտական Հետազօտութեանց Կեդրոնի վարիչը։
