Հատուած Ռուբէն Տէր Մինասեանի ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆԸ աշխատութիւնից:
Ռուբէն Տէր Մինասեանը եղել է Հ.Յ.Դ. Բիւրոյի անդամ, Հայաստանի Հանրապետութեան երրորդ ռազմական նախարարը:
________________________
Դաշնակցութիւնը Հայաստանում օր աւուր ուժեղանում եւ կազմակերպուած բանակ էր դառնում, բայց նա դրուած էր այնպիսի պայմանների մէջ, որ պիտի չկարողանար իր մէջ ամբարած ոյժն ու ձգտումները սպառիչ կերպով գործադրել կեանքի մէջ: Խնդիրը նրանումն է, որ կուսակցական բարձրագոյն ժողովը՝ մի կողմից պատուիրելով որ պէտք է ուժեղ կազմակերպութիւն ստեղծել եւ այդ կազմակերպութեամբ է որ պիտի հասնի իր նպատակներին, միւս կողմից հրահանգում էր պետական մեխանիզմով բաւարարուել: Կուսակցութիւնը պիտի յենարան դառնար կառավարութեան ու խորհրդարանին (պարլամենտ), նրանց աւելի շուտ պիտի դիտէր, քան թէ ուղղութիւն տար եւ վարէր: Դաշնակցութիւնը կանգնած էր խորհրդարանականութեան սկզբունքի վրայ, ինչպէս ընդունուած է պետութիւններից մեծ մասի մէջ, եւ իր խորհրդարանական ֆրակցիայի միջոցով պիտի անցկացնէր այն բոլոր սկզբունքները, որոնք համապատասխան էին իր նպատակներին: Դրանով իր դերը պիտի վերանար, քանի որ կառավարութիւնը պատասխանատու էր խորհրդարանի առաջ եւ պիտի ղեկավարուէր միայն նրանից: Կառավարութիւնը, որ էր միակ գործադրողը բոլոր օրէնքների եւ նպատակների, ազատ էր կացուցւում կուսակցութիւնից անմիջականօրէն: Այդպիսով, Հայաստանում եղած երկու բարոյական եւ ֆիզիքական ուժերից ամենահզօրը՝ Դաշնակցութիւնը, պիտի շարունակ ոյժ ամբարէր իր մէջ՝ մնալով դիտողի, հսկողի դերում եւ կամ զայն սպառէր այն չափով, որչափ որ ցանկալի էր կառավարութեան:
Առանց եզրակացութիւններ հանելու, այստեղ մատնանշենք «պետական» այդ հասկացողութեան եւ ձեւի մի հետեւանքը միայն. 1919ին եւ դրանից առաջ, չնայելով որ Հայաստանում պետութիւնը եւ խորհրդարանը մեծաւ մասամբ կամ ամբողջապէս կը գտնուէին դաշնակցականների ձեռքը, բայց Դաշնակցութիւնը դժգոհ էր թէ՛ խորհրդարանից եւ թէ կառավարութիւնից: Որո՞նք էին այդ դժգոհութեանց հիմնական պատճառները, որ հետագային, 1920 Մայիսին, պիտի յանգէին դաշնակցական պետութեան մէջ՝ դաշնակցական յեղափոխութեան եւ յեղաշրջման:
Գուցէ ա՞յն էր, խորհրդարանի անդամները չէին համապատասխաներ իրանց կոչման բարձրութեան: Ո՛չ խորհրդարանի անդամները, որոնք դրուած եւ ընտրուած էին կուսակացական մարմինների կողմից, չունէին անձնական այնպիսի թուլութիւններ որ վարկաբեկէին խորհրդարանը եւ խորհրդարանական դրութիւնը, ինչպէս ուրիշ երկիրներում կը պատահի: Չկային կաշառակեր կամ ծախու մարդիկ. մեծ մասը նրանցից անձնազոհ հայրենասէրներ էին, համեստ ուժերով, բայց լի լաւ ցանկութիւններով: Խորհրդարանի անձնական կազմի մէջ որոնել պատճառներ թերութեանց՝ սխալ պիտի լինէր:
Խորհրդարանը մեղադրւում էր իբրեւ իր որակով, պատրաստութեամբ՝ անհամապատասխան պետական օրէնսդրութեան. դա անհաւանական չէ եւ ճշմարտութեան մօտ է, բայց թէ պիտի ի նկատի առնել, որ խորհրդարանը հայ իրականութեան բարձր եւ միջակ ուժերի արտայայտութիւնն էր, նրա մտաւոր պատկերը, ու խորհրդարանից դուրսն էլ դժուար էր ճարել պատրաստուած մարդկանց, որոնք օժտւած լինէին միաժամանակ ցանկացուած օրէնսդրական ձիրքերով եւ բարոյական հասկացողութիւններով: Բացի դրանից, խորհրդարանը, օրէնսդրական իր աշխատանքների մէջ, առանձին նոր ստեղծագործական աշխատանք չէր տանում: Նա իբրեւ նորաստեղծ պետութեան խորհրդարան, պարզ վերարտադրում էր ուրիշ եւրոպական օրէնքները (ի մասնաւորի ռուսական) ու աշխատում զանոնք պատուաստել հայ կեանքի վրայ: Այդ տեսակէտից, եթէ օրէնսդրական յօդուածները վերցնելու լինենք, Հայաստանի խորհրդարանը ամենայառաջադէմ հանրապետութեանց փոքրիկ մի նմոյշ պիտի ներկայացնէր, թէ՛ իր ռամկավարութեամբ, թէ իր ազատասէր, համբերատար պետական մտօք: Դժուար է մատնանշել օրէնքներ խորհրդարանից հաստատուած, որ կարելի լինի մեղադրել իբրեւ յետադէմ: Եթէ այդ կողմով քննելու լինենք Հայաստանի խորհրդարանը իր օրէնքներով ու ներշնչումներով, պիտի զայն խիստ գնահատելի գտնենք:
Այդպէս լինելով հանդերձ, Հայաստանի խորհրդարանը եւ դաշնակցական խորհրդարանական ֆրակցիան չէին ներկայացնէր այն հեղինակութիւնը եւ յարգանքի բաժինը, որ պիտի ունենար մի երկրի ամենաբարձրագոյն ժողովը, որից բխում էր եւ կախում ունէր կառավարութիւնը: Աւելին. խորհրդարանը, որ հիմնուած էր Դաշնակցութեան կողմից, խորհրդարանը, որ 90 առ հարիւրով դաշնակցական էր եւ փաստօրէն իբրեւ կուսակցական մի օրկան էր ներկայացնում՝ կը համարուէր խորթ, աւելորդ տեղը գոյութիւն ունեցող: Կային եւ կոպիտ որակումներ, լայն խաւերում շրջանառութեան մէջ մտած, ինչպէս, օրինակ, «զաւզագանոց»: Այս իրականութիւնը եւ ցաւալի վերաբերմունքը արհեստականօրէն առաջացած վերաբերմունք չէր եւ ոչ էլ հակակրութեան նշան էր դէպի խորհրդարանի անդամները: Անտարբերութեան եւ արհամարանքի բուն պատճառները պէտք չէ որոնել ե՛ւ ժողովրդեան յետադիմութեան մէջ եւ կամ մեր կուսակցութեան ժողովրդական ներկայացուցչութեան արժէք չտալուն մէջ, այլ երկու հիմնական երեւոյթների մէջ:
Նախ՝ մեր կուսակցութիւնը գործի կուսակցութիւն է եղած եւ շատ քիչ խօսած, քիչ ծրագիրներ քաշած, բայց կեանքի մէջ գործելուց եւ փորձելուց յետոյ միայն՝ օրէնքներ հանած: Խորհրդարանը հակառակ էր, եւ է՛ ըստ էութեան, այդ աւանդութեան. նա ծրագրում, օրէնք է հաստատում եւ յետոյ հրահանգում գործադրել կառավարութեան, որ կարող է գործել, չգործել կամ գործել օրէնքների վրայից ցատկելով:
Երկրորդ հիմնական երեւոյթը խորհրդարանի սխալ ուղղութիւն էր: Ինչպէս ասացի, նա ընդօրինակում էր յառաջադէմ երկիրների սովորույթները եւ օրէնքները, եւ դրանով բաւականանում, քանի որ իր միջակ ուժերը թոյլ չէին տալիս խորամուխ լինել եւ որոնել թէ այդ օրէնքները կը բխե՞ն ժողովրդական ոգուց ու աւանդույթներից, կը համապատասխանե՞ն ժամանակին, տեղին ու պայմաններին: Եւ յաճախ այդ շատ գեղեցիկ օրէնքները անհասկանալի, անմատչելի կը մնային՝ գրուած թուղթերի վրայ:
Ահա այս հիմնական պատճառներն էին, որ դժգոհութեանց տեղի կու տային: Նոյնիսկ խորհրդարանի բեմից, շատ պատասխանատու անձեր, ինչպէս Բիւրոյի անդամները, կ’առաջարկէին.
«Վառեցէք ձեր այդ փտած օրէնքները, ոչնչացրէք օրէնսդրական գրքերը եւ հաստատեցէք յեղափոխական օրէնքը»:
Այս յանդուգն խօսքերը որքան որ տարօրինակ թուին եւ ոչ համապատասխան խորհրդարանականութեան սկզբունքներին, բայց ունէին հիմունքներ, քանի որ դա էր մտայնութիւնը դաշնակցական մասսաների, մարմինների. քանի որ կեանքը եւ մեր ժողովրդեան աւանդութիւնները այդ ուղիով կ’ընթանային,- մի կողմ թողնել հաստատուն եւ «յառաջադէմ» օրէնքները, յառաջանալ թէկուզ անկայուն եւ չպատճառաբանուած յեղափոխական օրէնքով, որ նպաստէր, արագ եւ համարձակ, առանց կաշկանդումի, հասնել նպատակներին: Եւ դա անհիմն չէր, քանի որ ժամանակը ինքը յեղափոխական էր. ոչ միայն Հայաստանը վերածնունդի եւ խարխափման շրջան կ’ապրէր, այլեւ իր ամբողջ շրջապատը, Պալթիկ ծովից սկսած մինչեւ Կարմիր ծով: Անբնական միջավայրում, անբնական երկրում, Հայաստանի անբնական օրէնքները բնականօրէն անբնական պիտի նկատուէին եւ ի հարկէ անհամապատասպխան էին ժամանակին եւ վայրին:
Այս դրութիւնը պարզելով, միտքս այն չէ որ քննադատեմ խորհրդարանը, որովհետեւ նա իբրեւ խորհրդարան իր դերի մէջն է եղած. եւ ոչ էլ ուզում եմ քննադատել դաշնակցական մասսաները, որոնք, աւանդութեամբ եւ էութեամբ յեղափոխական՝ գործն ու յաջողութիւնը գրքից ու օրէնքից բարձր կը համարէին: Այս կէտում եթէ մեղադրուելիք մի մարմին կայ, դա Բիւրոն էր եւ 9րդ Ընդհանուր Ժողովը, որոնք ցանկանում էին երկու աթոռի վրայ միաժամանակ նստել, պահպանելով թէ՛ յեղափոխութիւնը եւ թէ պետականութիւնը: Իսկ երկու աթոռի վրայ նստելը խախուտ յենարան լինելով, իրաւացիօրէն նա պիտի տատանուէր եւ քննադատուէր առողջ բնազդներով իր ընկերների կողմից: Մի մասը, որոնց մէջ կային ե՛ւ ազդեցիկ մարդիկ, ինչպէս Քաջազնունին, կը պնդէին եւ կը ձգտէին որ պետականութեան հաստատումից յետոյ, Դաշնակցութիւնը իր դերը վերջացած համարի եւ իբրեւ քաղաքական, յեղափոխական կուսակցութիւն՝ դադրի գոյութիւն ունենալուց, տեղի տալով եւ ասպարէզը թողնելով միայն խորհրդարանին եւ կառավարութեան: Միւս մասը, դեռեւս դաշնակցական մնացած, կը պնդէր, ինչպէս Ընդհանուր Ժողովը նախատեսած էր, որ «Հայաստանը կ’ապրի գերազանցօրէն յեղափոխական ժամանակաշրջան, որ կառավարութիւնը պէտք չէ կաշկանդուի «օրինական» և ոչ էլ ռուսական կոնդեքսներով», որ «պէտք է դիմէ բացայայտ յեղափոխական միջոցներու»:
Ինչպէս առաջին մտածողները Ընդհանուր Ժողովի կանոնագրից իրաւունքով կարող էին եզրակացնել Դաշնակցութեան ոչնչացումը, նոյնպէս եւ երկրորդ մտածողները կարող էին վերոյիշեալից բխեցնել թէ կառավարութիւնը, խորհրդարանը, լոկ կամակատարներ են կուսակցութեան կամքի եւ նրա մարմինների: Խորհրդարանում եւ կուսակցութեան ծոցում այս երկու հակառակ, իրարու բացասող մտայնութիւնները շարունակ կը բախուէին 1919ին, ու մինչեւ 1920ի գարնանը այս դրութիւնը կը շարունակէր:
Բիւրոն, որից, ըստ օրէնքի եւ փաստօրէն, կախուած էր խորհրդարանը, կոչուած էր այդ դրութիւնից հանել երկիրը, բայց ինքը Բիւրոն իր մէջ նոյնպէս ունէր մտքերի տարակարծութիւն, ինչպէս եւ այդ տարակարծութիւնը կար Ընդհանուր Ժողովի եւ նրա որոշումների մէջը: Նա նոր բան, նոր միջոց անկարող էր գտնել եւ 1919ին նա նստում էր այդ երկու աթոռների վրայ, բաւական խախուտ վիճակում, ու կը ջանար երեւոյթները փրկել, ոյժ չտալով ոչ մէկ եւ ոչ միւս հոսանքին. նա փորձում էր հաւասարակշռութիւնը պահել, օգտուելով կուսակցական կարգապահական ոգուց:
***
1919ից, Հայաստանի փաստական վարչապետը պիտի համարել Խատիսեանին, որ փոխարինեց Քաջազնունուն, նախ լինելով նրա տեղապահը նրա բացակայութեան ժամանակ: Քաջազնունու այս բացակայութիւնը- ըստ էութեան հեռացումը – կը նշանակէր Դաշնակցութեան ազդեցութեան ուժեղացումը: Խատիսեանի կառավարութիւնը աւելի կուսակցական բնոյթ ունէր քան նախընթացը, մանաւանդ Արամի մահից յետոյ, որից յետոյ պիտի մահանար ե՛ւ Քաջազնունու կառավարութիւնը:
Խատիսեանի կառավարութիւնը կարող էր բնորոշել ռուսերէն լաւիրովատ բառով: Նա դրա համար ունէր յարմարութիւններ. նախ իր դահլիճին մէջ կը գտնուէին Բիւրոյի երկու անդամներ, որոնք թէեւ ըստ կանոնագրի եւ ըստ էութեան այլեւս դեր չունէին կուսակցական կեանքի մէջ, բայց հարկ եղած դէպքում կարելի էր նրանց կշիռով ուժեղացնել կառավարութեան դիրքը կուսակցական շրջանակներում եւ դաշնակցական ֆրակցիայում: Միաժամանակ, Ընդհանուր Ժողովի գծած օրէնքով՝ նա ազատ էր կուսակցութեան անմիջական ազդեցութիւնից եւ ենթակայ ուղղակի խորհրդարանին, որի առջեւ ե՛ւ պատասխանատու էր: Ուրեմն այդ ուղիով նա պիտի կարողանար կանգնել զուտ խորհրդարանական հողի վրայ, իր ցանկացած վայրկեանին, եւ խորհրդարանում ու ֆրակցիայում իրեն յենարաններ գտնել: Այս միջոցով նա հնարաւորութիւն ունէր երկու չուանի վրայ խաղալու, երկու աթոռի վրայ նստելու, ըստ պատշաճի եւ ըստ հարկի: Այս դրութիւնը նրան կարող էր թոյլ տալ աւելի ազատ գործել եւ իր ցանկացածն անել. բայց, միաժամանակ յարձակման առարկայ տաբեր կողմերից: Նրա անկայունութիւնը աւելի զգալի էր լինում դաշնակցական ֆրակցիայում քան խորհրդարանում, որտեղ կարգապահութիւնից դրդուած, յարձակումները վերապահութեամբ կը լինէին: Ներքին կեանքում, սակայն, Խատիսեանը, յաճախ մնում էր փոքրամասնութեան մէջ, բայց դա տապալում յառաջ չէր կարողանում բերել, որովհետեւ կը գիտակցուէր որ այդ կառավարութեան տեղը որն էլ լինէր՝ նոյն վիճակը պիտի ունենար, քանի չկար պարզ մի ուղղութիւն: Այդ էր պատճառը, որ ֆրակցիայում անվստահութիւն առած կառավարութիւնը՝ Խորհրդարանում միաձայնութեամբ վստահութեան կ’արժանանար, գլխաւորապէս Բիւրոյի պահանջի տակ: Նոյն Բիւրոն, որ խնդրոյ լուծման ելքը չգտնելով, ֆրակցիային կը ստիպէր վստահութիւն յայտնել կառավարութեան, իր պաշտօնաթերթ Յառաջում յարձակումներ կ’անէր կառավարութեան դէմ, որի վրայ իրաւացիօրէն կը բողոքէր կառավարութիւնը: Բայց Յառաջն էլ անկարող էր միշտ խուլ ձեւանալ կուսակցական մարմինների բողոքին:
Այսպիսով ստեղծուած էր մի դրութիւն կառավարութեան համար, որ նա արտաքնապէս պահպանւում էր, իսկ ներքնապէս՝ միշտ ենթակայ տապալման վտանգին: Այս կացութիւնից դուրս գալու համար, ստիպուած էր փորձել այս կամ այն հոսանքի վրայ յենուել, երբեմն կուսակցութեան, երբեմն խորհրդարանի, երբեմն խորհրդարանի մէջ եղած կամ դուրսը եղած ուժերի վրայ, բայց այդ փորձերը անցնում էին ապարդիւն եւ աւելի գրգռում կիրքերը ու ծանրացնում վիճակը: Խատիսեանը աշխատում էր դահլիճի մէջ փոփոխութիւններ մտցնել, որոնում էր թեկնածունէր՝ Հայկ Աւագեանից, Գառնիկ Շահինեանից, Խորէնուց սկսած, բայց անհնար էր լինում թէ՛ փոփոխութիւնը յառաջ բերել եւ թէ դրանով բուժել ցաւը, քանի որ դահլիճի իշխանատենչութեան կամ կազմի մէջ չէր այնքան թերութիւնը, որքան կառավարական գործելակերպի եւ իրա անհամապատասխան լինելը կուսակցական մասսաների վճռական ձգտումների հետ: Խատիսեանի դահլիճի թուլութիւնը նրա ոչ կուսակցական լինելը չէր, քանի որ նա կազմուած էր դաշնակցականներից, ոչ էլ նրա անդամների անձնական թուլութիւնը, որովհետեւ այն մարդիկ՝ որ ատկէ առաջ էին եղած նախարարներ, եւ կամ նրանք՝ որոնք յետոյ էին լինելու, իրենց բարոյական եւ մտաւոր կառուցվածքով կա՛մ հաւասար, կամ նոյնիսկ աւելի ցած ուժեր էին: Բայց Խատիսեանի դահլիճի մէջ կը պակսեր կամքը եւ յստակ ուղղութիւնը, նա չունէր իր մէջ Դաշնակցութեան ամբարած յեղափոխական կամքը: Դրա տեղը, նա վճռականօրէն կը կանգնէր զուտ պետական հողի վրայ, ճանաչելով իբրեւ իր միակ յենարանը խորհրդարանը ու կառավարական վարչամեքենան, իր ոստիկանով եւ զօրքով: Նա երկուսի վրայ մի քիչ յենուելու, երկուսին էլ մի քիչ բաւարարելու ուղղութեան կը հետեւէր, եւ այդ պատճառով էլ երկուսն էլ թոյլ յենարան էին դառնում:
Այս դրութիւնը ոչ միայն թուլացնում էր կառավարութիւնը, այլեւ կուսակցութիւնը եւ մանաւանդ կուսակցական ղեկավար մարմին՝ Բիւրոյի դիրքը: Այն հանգամանքը, որ Բիւրոյի երկու անդամներ կը գտնուէին կառավարութեան մէջ, թոյլ կու տար մտածելու մեր շարքերին, որ կառավարութեան բոլոր քայլերը կարելի էր ուղղել եւ շարժել Բիւրոյի հրահանգներով, այնինչ, ընդհակառակն, Բիւրոյի անդամները դահլիճի հետ միասին պատասխանատու էին խորհրդարանի առջեւ միայն եւ նրանց պիտի հրահանգ առնէին. բիւրոն չէր, որ ուղղութիւն կու տար կառավարութեան, մանաւանդ ներքին քաղաքականութեան մէջ. կառավարութիւնը յաճախ կը յենուէր իր դահլիճի մէջ գտնուող Բիւրոյի անդամների կարծիքների վրայ եւ կը կարողանար անտեսել Բիւրոյի այն կարծիքները, որոնց ինքը բաժանելու տրամադիր չէր: Այսպէս լինելով հանդերձ, Բիւրոն ինքն էր որ պիտի դառնար մեր մարմինների յարձակման, պահանջի եւ բողոքի առարկան: Խիստ անել եւ անախորժ դրութիւն էր ստեղծւում Բիւրոյի համար, հանդէպ իր ստորադաս շարքերի, որի հետեւանքն էր լինում այն, որ երբեմն Բիւրոյի անդամները, կամ Բիւրոն, կամ նրա պաշտօնաթերթը ստիպուած էին լինում, կուսակցական շրջաններում կամ հրապարակով, դէմ ելնել կառավարութեան եւ պարզաբանել խնդրի էութիւնը: Դրանով պիտի բացատրել, որ կուսակցական շարքերը եւ Բիւրոն ուզում էին կառավարութիւնից հանել եւ Բիւրոյի մէջ բերել իր երկու անդամներին: Մի քանի անգամ նա այդ որոշումը յայտնեց կառավարութեան: Կառավարութիւնը, սակայն, եւ ի մասնաւորի Խատիսեանը եւ Բիւրոյի կառավարական անդամները, սխալ հաշիւներով, չբավարարվեցին այդ պահանջը. կը կարծուէր, թէ Բիւրոյի ուժեղացումով եւ կառավարութեան մէջից երկու անդամներին հանելով, պիտի թուլանայ կառավարութիւնը: Դա չէր համապատասխանում իրականութեան, քանի որ Բիւրոյի կառավարական անդամների արժանիքը իրենց վարչական կամ Ֆինանսական կարողութիւնը չէր, այլ իրենց կուսակցական հանգամանքը. այնինչ իրենց կուսակցական կշիռը դահլիճի մէջ հաւասարւում էր նուազագոյնին. միւս կողմից, դրանով թուլանում էր կուսակցութիւնը, որին օգտագործելը, յենարան ծառայեցնելը կառավարութեան իղձերից մէկն էր: Այս հիմնական եւ այլ երկրորդական պատճառներով, չյաջողուեց կառավարութեան մասնակցութիւնից յետս կոչել Բիւրոյի անդամներին, ինչ որ իր բացասական հետեւանքները պիտի ունենար, ինչպէս կուսակցական նոյնպէս եւ պետական կեանքում: Միւս կողմից, կառավարութիւնը փորձում էր Բիւրոյի մնացած անդամներին էլ առնել կառավարութեան մէջ, որով կը յուսար երկուութեան վերջ տալ: Բայց դա ոչ միայն արգիլուած էր Ընդհանուր Ժողովի կողմից, այլեւ դրանով խնդիրը պիտի չլուծուէր, քանի որ երկութիւնը առաջ էր եկած ընդհանուր կուսակցական եւ պետական մտայնութեանց տարբերութեան հետեւանքով:
Ասել թէ կուսակցութեան անվստահութիւնը հանդէպ կառավարութեան առաջ էր եկած նրա անգործունէութիւնից՝ պիտի սխալ եւ անարդար համարել: Կառավարութիւնը անում էր այն, ինչ հնարաւոր էր անել՝ ճշդուած օրէնքների սահմաններում, ինչպէս ընդունուած է գործել մի բնականոն ռամկավար պետութեան մէջ: Եթէ ի նկատի չառնենք Հայաստանի այդ թուականին գերազանցօրէն յեղափոխական ժամանակաշրջանում լինելը, եթէ ի նկատի չառնեք որ նա շրջապատուած էր յեղափոխութեամբ եռացող կառավարութիւններով, եթէ ի նկատի չառնենք որ նա նստած էր ծխացող մի հրաբուխի վրայ, որ պիտի ժայթքէր ներքին ազգամիջեան եւ բոլշեւիկեան բռնկումներով,- այդ պարագային Խատիսեանի կառավարութիւնը պիտի համարել օրինակելի կառավարութիւն՝ արժանի դասուելու բնականոն եւրոպական որեւէ ռամկավար պետութեան կողքին: Նա օրինապահ եւ ջանասէր էր եւ որքան օրէնքը կը թելադրէր՝ այն սահմաններում լրիւ կը գործէր: Եթէ փոքրիկ անխուսափելի թերութիւնները մի կողմ թողնենք, օրէնքի, պարտականութեան տեսակէտից՝ նա շնորհակալութեան արժանի էր:
***
Բայց եթէ այդ այդպէս էր, մի՞թէ դաշնակցական շարքերը դրանց մէջ ե՛ւ ես ու համարեա Բիւրոն իր ամբողջ կազմով, անիշխանութիւն կը ցանկանային. կ’ուզէին արդեօ՞ք կառավարել երկիրը. որո՞նք էին պատճառները որ կը ստիպէին յայտարարել.- «Այրեցէք ձեր այդ օրէնքներն ու օրէնսգրքերը». որո՞նք էին պատճառները որ կառավարութիւնը անկայուն կը դարձնէին եւ բողոքի առարկայ ի մասնաւորի մի կուսակցութեանց կողմից որի ամենալաւ անդամներն էին կառավարութեան մէջ: Պարզելու համար թէ՛ դրական եւ թէ բացասական կողմերն ու պատճառները, վերցնենք նախարարութիւնները առանձին-առանձին, գլխաւորապէս նրանք որ դժգոհութեանց առարկայ էին դառնում:
Լուսանկարը՝ Մայքլ Բաբայանի արխիվից
