Այսօրվա Արճիս գյուղի բնակչության թվաքանակի մասին առաջին հստակ տեղեկատվությունը հանդիպում ենք 1831 թվականին: Զավեն Կորկոտյանի “Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում (1831-1931)” աշխատության մեջ նշվում է, որ 1831-ին գյուղը ունեցել է 178 բնակիչ, բոլորն էլ հայեր:
Արճիսը գտնվում է Տավուշի մարզի Նոյեմբերյանի շրջանում, Այրում երկաթուղային կայարանից մի քանի կիլոմետր դեպի արևմուտք: Նախկինում ունեցել է Արճեշ անունը:
Արճիսի բնակչությունը ըստ տարիների, եղել է հետևյալը.
1831 թվական – 178 հոգի, բոլորը՝ հայ,
1886 թվական – 395 հոգի, բոլորը՝ հայ,
1897 թվական – 530 հոգի (համառուսական՝ ցարական մարդահամար), որից 1-ը՝ իսլամ,
1916 թվական – 811 հոգի
1922 թվական – 785 հոգի, բոլորը՝ հայ,
1926 թվական – 791 հոգի (ԽՍՀՄ առաջին մարդահամար), որից 790-ը՝ հայ, 1-ը՝ հույն,
1931 թվական – 904 հոգի, բոլորը՝ հայ:
Արճիսի բնակչությունը աճել է խորհրդային տարիներին: Ահա ԽՍՀՄ մարդահամարի տվյալները.
1959 թվական – 1.193 հոգի
1970 թվական – 1.333 հոգի
1979 թվական – 1.220 հոգի
1989 թվական – 1.519 հոգի
Այսօր Արճիսի բնակչությունը 1500-ից պակաս է:
Արճիսը մինչև Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը՝ 1918 թվականը, Թիֆլիսի նահանգի կազմում մաս է կազմել ցարական՝ Ռոմանովների Ռուսաստանի: Ընդ որում, Արճիսը և այսօրվա Նոյեմբերյանի շրջանը Ռուսաստանին միացվել են Հայաստանի մյուս հատվածներից շուրջ 30 տարի վաղ՝ 19-րդ դարի սկզբին: 1828-ից, երբ ամբողջ Անդրկովկասը Պարսկաստանից անցավ Ռուսաստանին, Անդրկովկասը մինչև 1918-ը մի քանի անգամ ենթարկվել է վարչական վերաձևավորումների:
Մինչև Հայաստանի Առաջին Հանրապետության (1918-1920/21թթ.) կազմ մտնելը Արճիսը Ռուսաստանի կազմում է եղել որպես Վրացական նահանգի (1828-1840), Վրաց-իմերեթական նահանգի (1840-1845) և Թիֆլիսի նահանգի (1845-1918) մաս:
Խորհրդային տարիներին, մասնավորապես՝ 1922-1936 թվականներին, այսօրվա Նոյեմբերյանի շրջանի գյուղերը մտնում էին Իջևանի և Ալավերդու շրջանների մեջ: Արճիսը Ալավերդու շրջանին էր պատկանում:
1937-ին Իջևանի և Ալավերդու շրջանների հաշվին ձևավորվեց Նոյեմբերյանի շրջանը, որի կենտրոն դարձավ Բարանա գյուղը՝ վերանվանվելով Նոյեմբերյան:
Դիտել և կարդալ նաև՝
https://www.aniarc.am/2021/04/29/alaverdi-region-1831-korkotian/
Պատրաստեց Թաթուլ Հակոբյանը
Լուսանկարը՝ Վահե Աղամյանի
