Պատասխանատվութեան Ու Սթափվելու Պահը. Անդրանիկ Պօղոսեան

Մաս Ա

Ցանկացած խնդիր լուծելու համար ոչ միայն կամք, ուժ եւ ցանկություն է պետք, այլև այդ խնդիրը տեսնելու կարողութիւն։ Անհնար է լուծել այն խնդիրը, որը չես տեսնում կամ փորձում ես անտեսել։ Խնդիրն ի վերջո անհետևանք մնալ չի կարող և վաղ թե ուշ արդեն կանգնելու ես կատարված փաստի առաջ։ Նման պարագայում կա երկու տարբերակ՝ անտեսել տեղի ունեցածն ու շարունակել նույն ձևով մինչև մի նոր խնդիր իր հետևանքով ցցուի քո առջեւ, կամ ճիշտ հարցադրումներ ձևակերպել, որոնք կօգնեն հասկանալ տեղի ունեցածն ու խուսափել նոր արհավիրքներից։

2020թ․ պատերազմում պարտությունն ու 2023թ․ Արցախի ամբողջական կորուստը, 120 հազար հայերի բռնագաղթը՝ հասարակության մեջ առաջացրել են որոշակի հարցադրումներ, որոնք առաջին հայացքից միտում ունեն հասկանալու տեղի ունեցածը, բայց հիմնական բարդությունը կը յառաջանայ այն ժամանակ, երբ այդ հարցերը առավելապես կը շոշափեն հետևանքը, այլ ոչ թե պատճառը։ Հետևանքը արդեն կատարուած իրականութիւն է եւ դրա մասնակի արդարացումը կամ պատասխանատվության ձևակերպումը որևէ կերպ չեն օգնում հասկանալու պատճառը, այսինքն այն, թե որտեղից է սկսվել քանդման շղթան, ո՞ր կետից է ամեն ինչ սկսել փլվել։

Մենք այսօր կարիք ունենք ոչ միայն 2020 և 2023թ․ պարտությունները հասկանալու, այլև այդ պարտությունների հիմքը դրած պատճառները ախտաճանաչելու կենսական անհրաժեշտություն։ Այսինքն մի կողմ դնել ամեն տեսակի հուզմունք ու զբաղվել բացառապես մանրակրկիտ քննությամբ։ Պատմության ընկալման «վերանայման» այս մոտեցումը շատերին վախեցնում է, քանի որ ճշմարտության բացահայտման ճանապարհը կը հասցնէ բազմաթիվ առասպելների քանդմամբ, իսկ այդ առասպելները ժողովուրդը սիրում ու պաշտում է, բայց առնվազն 2020 և 2023 թվականների իրադարձությունները ցույց տվին, որ եթե ինքդ անձամբ չես քննարկում այդ առասպելները , դրանք միևնույն է մի օր քանդվելու են՝պարտադրվող պայմանների ճնշման տակ։

Դարեր շարունակ պետականությունից զրկված ժողովրդի հոգեբանության մեջ տարատեսակ ախտեր են զարգացել ու դրանցից ամենածանրը սեփական պետության բացակայությանը սովորելն էր, սեփական հաւաքական կամքն ու ցանկությունները մի կողմ դնելը, այդ ամենը խմբային փոքր երազանքներով փոխարինելը։ 1991թ․ հետո էլ երբ արդեն անկախ պետություն ունեինք, պետական լրջությունը հասունացած չէր ու հուզական ապրումներով մենք սկսեցինք երգ ու պարով վերաբերւել այն ամենին, ինչը պիտի պետական լրջությամբ ու ծանրախոհությամբ կառավարել։

Հայոց պատմության մեջ Խորհրդային Հայաստան-ը պետք է առանձնացնել նաև մի շատ կարևոր առումով։ Առաջին անգամ հայը Հայաստանում սկսեց ապրել որպես պետության քաղաքացի ոչ թե կայսրության հպատակ։ Սա նշանակում էր պետական ենթակառուցվածքների ստեղծում, տվյալների հաւաքագրում, հասարակական-քաղաքական խնդիրների լուծման մասնագիտական վերաբերմունք և այլն։ Խորհրդային Հայաստանը, թեև Մոսկվային ենթակա վարչական միավոր էր, ուներ իր այդ բոլոր ենթակառուցվածքները, ուստի հարց է ծագում, թե 1988թ․ Շարժման ժամանակ արդյո՞ք Շարժման առաջնորդների կողմից որևէ տվյալների վերլուծություն արվել է, թե ի՞նչ է կատարվում առհասարակ ու ինչ սպասել այդ ամենից։ Շարժման առաջնորդները վերջապես որևէ տվյալների առնչութեամբ ցուցմունք ստացե՞լ են, Խորհրդային Հայաստանի պետական տեսչութիւններուն տիրապետե՞լ են։ Տեղյակ եղե՞լ են, թե որպես այդպիսին Խորհրդային Միութեան և Խորհրդային Հայաստանի պետական տեսչութիւնները ինչ տվյալներ ունին իրենց շարժման մասին, որքանով է Շարժումն ինքնաբուխ եղել և որքանով՝ ուղղորդվող, ի՞նչ լօզունգներ են առաջ նետվել, որտեցի՞ց են եկել շարժման առաջնորդները, ինչպէ՞ս են նրանք դարձել այս կամ այն խմբի առաջնորդ։

Այս և այլ հարցերի բարձրացումը ոչ թե ու միայն փիլիսոփայական ենթահող ունի, այլ շատ կարևոր մի հարցադրում՝ հասկանալու համար, թե առհասարակ Հայաստանում ղեկավար մարմինները որևէ հիմնավոր արդարացում ունեցե՞լ են ինչ որ բան անելուց առաջ ու հետո։

Ինչո՞ւ և ինչպե՞ս «Միացումը» փոխարինվեց «Անկախություն» բառով։ Ո՞վ առաջ բերեց այդ փոփոխությունը։ Դա հստակ ծրագրված քա՞յլ էր, Մոսկվայից ուղղորդված երևո՞ւյթ, թե ինչ որ պահին զգացական մղումով ասպարեզ նետված բառ, որ հիմնովին փոխեց Շարժման ուղղությունն ու նպատակները։ Արդյո՞ք ժողովուրդը հասկացավ, որ իր Շարժումը հիմնավորապես այլակերպվում է։ Ղեկավարները հասկացա՞ն։ Ղարաբաղ կոմիտեն ի՞նչ տվյալների ու աղբիւրների վրա էր հիմնվում Շարժման փոփոխության պահին ու դրանից հետո իր գործունեության ընթացքին։

Նման հարցերը կարելի է շարունակել անվերջ ու դրանց շարքում նաև Արցախի ցաւալի կորստին առնչութիւն ունեցող խնդիրներ: Երբ մարդիկ հարցնում են, թե ինչո՞ւ այսպես եղավ, հնչում է նաև տրամաբանական հակադարձող հարց․ իսկ ինչո՞ւ չպիտի այսպես լիներ։ Ի՞նչ էր արվել, որ այսպես չլիներ։ 1994թ․ հետո ուժերի հարաբերակցությունը ո՞րու օգտին էր, միջազգային իրավունքը ո՞րու էր պատկանում, ո՞րու դաշնակիցն էր ավելի «հավատարիմ», ո՞րու տնտեսությունն էր ավելի հարուստ և որու բանակը՝ մեծաթիվ ու զարգացող։

Այս բոլոր հարցերին գումարվում է նաև պետական կառույցների, հատկապես ՀՀ Արտգործ նախարարության և արտաքին հարաբերությունների համար պատասխանատու կառույցների աշխատանքի տրամաբանությունը։ Մասնավորապես, թե 1991թ․ սկսած ի՞նչ տրամաբանությամբ է Հայաստանի կառավարութիւնը շփվել աշխարհի հետ,  Մոսկուայի, Վաշինգտոնի Եւրոպայի, Պրուքսելի, Ստրասբուրգի հետ  եւ  այլուր։ 1997 ԼՏՊ «Խաղաղութ՛ուն կամ պատերազմ»  վերլուծության արժանցած է հետագա ուղեգիծը որդեգրելու։ 2011 Կազանյան քաքատնաժողովեն սկսուած ՀՀ Փոխզիջում գրաված տարածքների դիմաց, շարունակաբար Ազրպեճանի խուսանաւումները մի՞թե հասկանալի չէր թէ ինչի էր պատրաստւում։

Որպես այդպիսին ի՞նչ պատգամներ են ստացել Հայաստանի ներկայացուցիչները, բոլոր այդ հանդիպումներու, բանակցութիւներու եւ քննարկումների ընթացքում։ Ի՞նչ եզրահանգման են եկել միջազգային հանրության, նրա ուժի, պահանջների կապակցաբար։ Արդո՞ք որևէ ներքին վերլուծություն արվել է՝ հասկանալու համար, թե խորհրդային գերությունից ազատուած ազգը, որ պետություն է ստեղծել, այժմ ինչպե՞ս պիտի հարաբերվի արտաքին աշխարհի հետ ։ Արդյո՞ք Հայաստանում դեռ 90-ականներից հասկացել են, որ հայերի հարաբերություններն աշխարհի հետ այժմ պետք է կարգավորվեն պետական մակարդակի լրջությամբ, այլ ոչ թե տարերային զանգվածների կամ անհատ գործիչների հայեցողութեամբ։ Արդյո՞ք ոլորտի պատասխանատուները հասկացել են մի շատ պարզ ու կարևոր բան՝ որ նրանք ոչ թե հայ համայնքի ներկայացուցիչ են, այլ՝ Հայաստանի Հանրապետությանը, որը նշանակում է, որ հայ ազգը ինչպէս աշխարհի մէջ պետութիւն ունեցող առնվազն երկու հարյուր ազգ, այժմ գտնվում է այն մակարդակին վրայ, որտեղ տառատեսակ կնճռոտ խնդիրներ դիմագրաւելու ամէնօրեայ մարտահրաւէր ունի։

Փոխանակ նման հարցեր առաջ քաշելու, մեր մոտ  ավելի է խորանում ցանկացած հետևանք մեկ անհատի կամ որևէ խմբի ուսերին բարդելն ու յետ քաշվելը։ Պարտվե՞լ ենք, ուրեմն դա հետևանք է մեկ անձի դավաճանության, պարտվե՞լ ենք, ուրեմն դա եղել է թուրքական գործակալի քայլ, բայց երբեք չկա ձևակերպում, որ «պարտվել ենք, որովհետև սխալ ենք հաշվարկել, որովհետև բավականաչափ ուժեղ չենք եղել» ու այլ տասնեակ որովհետևներ։

Մաս Բ

Թերևս ամեն ինչ ավելի բարդ է դառնում հատկապես այն առումով, որ դարերի ընթացքում անվերջ կորուստներին վարժված ազգը, որ իր թագավորությունը կորցրեց,  այն էլ  հսկայական մի երկիր, իր անկախությունը վերականգնեց մոտ հազար տարի անց՝՝ նախ 1918թ․ ստեղծելով Առաջին Հանրապետությունը, որը թեև կարճ տևեց, բայց պետականության հիմքը ամուր դրեց ժողովրդի հիշողության մեջ՝ դառնալով անկախության ամրոցը, որը և իրենց ոգում վառ պահած ժողովուրդը 1991թ․ վերստին ստեղծեց իր անկախ պետությունը՝ շատ փոքր՝  համեմատաբար Մեծ Հայքի թագաւորութեան, բայց անկախությունից հետո սկսված մաքառումն ու պայքարը հանգեցրին նրան, որ փոքրիկ Հայաստանը կարողացավ առաջին անգամ, երկար դարերից հետո՝ մեծ հաղթանակներ տանել։ Առաջին անգամ այդ ճակատամարտը  պարտությամբ չավարտվեց:  Տարերայնօրեն կազմավորված կամավորական խմբերով, հայրենիքի ազատգարման կոչված ազատամարտիկներով ու նորաստեղծ հայկական բանակով վերջապէս կարելի դարձաւ ազատագրել Արցախը։ Արդյո՞ք առհասարակ այդ հաղթանակի հոգեբանական ու փիլիսոփայական իմաստը հասկացվեց ու արժևորվեց։ Արդյո՞ք միջազգային բանակցությունների հարթակներում Հայաստանը ներկայացնողները և հենց Երևանում  նրանց խորհրդականները որևէ կերպ հասկացան այդ ամենի պատմական իմաստը։ Ուրեմն, եթէ անգամ հասկացան ամեն ինչ, ապա ի՞նչ տրամաբանությամբ ընթացան, արդեն վերևում հնչեցված հարցերը, որոնք բերեցին նման ողբերգության՝ այն էլ երեսուն տարուայ պետականութեան փորձով, տարբեր գերատեսչություներով ԱԳՆ ԱԱԾ  ու սպարազինւած  «տարածաշրջանի ուժեղագույն» բանակով , փառահեղ հաղթանակը ծանր պարտությամբ փոխարինելով։

Բայց փոխանակ նման հարցեր առաջ քաշելու, մեր մոտ  ավելի է խորանում ցանկացած հետևանք մեկ անհատի կամ որևէ խմբի ուսերին բարդելն ու յետ քաշվելը։ Պարտվե՞լ ենք, ուրեմն դա հետևանք է մեկ անձի դավաճանության, պարտվե՞լ ենք, ուրեմն դա եղել է թուրքական գործակալի քայլ, բայց երբեք չկա ձևակերպում, որ «պարտվել ենք, որովհետև սխալ ենք հաշվարկել, որովհետև բավականաչափ ուժեղ չենք եղել» ու այլ  տասնեակ որովհետևներ։

Փաստերի մերժումն ու հուզական բացականչություները  որպես անսխալ փաստերի հիմնավորում ներկայացնելը նոր միտում չէ։ Մենք այդպես ենք ընկալում պատմությունն առհասարակ։ Ու ոչ միայն ողջ ժողովուրդը, այլ առանձին հասարակական ու քաղաքական խմբեր զբաղված են զուտ ինքնաարդարացմամբ ու այդտեղ այլևս չկա ապագայի հետ կապված որևէ ծրագիր կամ գաղափար։ Գերխնդիրը անցյալի ձախորդություններից բարոյապես մաքուր դուրս գալն է, անկախ նրանից, թե անցեալում կատարված որևէ արկածախնդրություն ինչպիսի ծանր փորձանք է դարձել հազարավոր այլ անմեղ  մարդկանց համար։ Այսօր, 19 և 20-րդ դարերում հատկապես առանձին խմբերի կողմից «լավ նպատակների համար» կատարաւած արկածախնդրությունները մատուցվում են որպես բացառիկ հերոսություններ։ Ավելին, այդ հերոսությունները պաշտամունքի առարկա են դառնում, հրաշապատումի պես փոխանցվում ու որ ավելի վատն է՝ դառնում կրկնօրինակման առարկա։

Միաժամանակ այս ինքնասպան ուղղության հետ շարունակում ենք քայլել նպատակի բացակայությամբ, որը ապագայի հանդեպ թողնում է անպաշտպան։ Նման պայմաներում  հասարակությունն արդեն չի էլ ցանկանում որևէ գործնական պատասխանատւութեան տակ մտնել։ Նա միայն սպասում է, որ ժամանակն ամեն ինչ իր տեղը դնի՝ հավատալով, որ կգան ժամանակներ, երբ մարդկությունն ավելի լավը կլինի։ Ավելի վատը  այն է, որ նման մտածողություն ունի մի ժողովուրդ, որի պատմության ամեն էջը ներկված  է արյամբ, որի ամեն էջը լի է տարատեսակ փորձություններով։

Մենք շարունակել ենք մեր անվտանգությունը ապաւինել օտար ուժերի կամ «դաշնակիցների» վրայ:

Նման գործելակերպ են որդեգրել ոչ միայն առանձին խմբերն ու անհատները, այլև հասարակության ու պետության հանդեպ հստակ պարտավորություն ունեցող պաշտոնյաները, քաղաքական կուսակցությունները, գիտական հիմնարկները, ուսումնական մարմինները։ Փոխանակ ամեն հարվածից հետո նոր ու վերաթարմացած ծրագրերով հանդես գալու, նրանք մեծ մասամբ մատնվում են լռության ու անգործության, ամենաշատը՝ խնդիրը կամ անձև ու անպտուղ քննարկելով, կամ էլ որևէ հարմար թիրախ գտնելով և պատասխանատվության սեփական բաժինը մեղադրական ձևակերպումով ուրիշներին վերագրելով։

Եթե այդ է նրանց բոլորի գործառույթը, ապա ո՞րն է նրանց գոյություն ունենալու իմաստն առհասարակ։ Սա ևս մի հարց է, որը, հավանաբար մեծ ուշադրության և պարզաբանման կարիք ունի։

Ներկայացւած  հարցերի վերլուծական պատասխաները վեր հանելով ,  հրատապ է դարձել այս խնդիրների ու հարցերի բարձրաձայնումը,  ոչ թե պարզապես մեկ գրառումով կամ հարցազրույցով, այլ շարունակական խորհրդակցություններով, համագումարներով, կլոր սեղանի քննարկումներով և այլ հասանելի ու արդյունավետ ձևաչափերով։ Հակասությունից ծնվող արժեքն այն կլինի, եթե մենք առաջին անգամ փորձենք առասպելը մի կողմ դնել ու ուղիղ նայել հասունացած ու հասունացող խնդրին։  Պէտք է հաւաքաբար լծւել  այս գործին Հանուն պատմական ճշմարտութեան, ներկային եւ մանաւանդ՝ ապագային։

Անդրանիկ Պօղոսեան

Հետևեք նաև Մեր Ուղինի ֆեյսբուքյան էջին ՝