Ստեփան Սապահ-Գիւլեան. «Պատասխանատուները»

717

Նախաբան

Ներկայ աշխատութիւնը, իր գլխաւոր գծերի մէջ, գրուած է 1915ի Օգոստոս 1-ին: Սկզբնական իր ձեւի մէջ հրատարակուել է՝ մասամբ «Պալքանեան Մամուլ»ի, մասամբ էլ «Ինքնավար Հայաստան»ի մէջ:

Ընթերցող հասարակութեան աւելի մատչելի դարձնելու համար՝ հարկ համարեցինք առանձին գրքով էլ լոյս ընծայել:

Մեր թէզն է:

Պատմական բոլոր շրջանները իրարու հետ սերտ կերպով օղակաւորուած, զօդուած են, նրանք իրարուց բոլորովին զատուած, առանձնացած, կղզիացած ժամանակամիջոցներ չեն՝ առանց հաղորդակցութեան ներքին կապերի: – Ո՛չ:

Պատմութիւնը մի ամբողջութիւն է. շրջանները, եղելութիւնները, դէպքերը, մանր ու խոշոր անցքերը նրա ձեւերը, արտայայտութեան մասերը, չուկէտերը, ժամանման կէտերնեն. նրանք ընդհանուր բնաշրջումի, էւոլիւցիայի, յարատեւ զարգացման զանազան մասնիկները, պրոցեսուսները, բջիջներն են. միեւնոյն պատմա-մարմնի պէսպիսագոյն երեսները, դասաւորութիւնները, կտորտանքները,- մին միւսի հետ ընդելուզուած:

Պատմական ո՛չ մի հոսանք, հետք ձգող, արժէք ներկայացնող, վերյիշումի առարկայ համարուող ո՛չ մի իրողութիւն կայ, որ իր նախընթաց ազդակները, կանխորոշ նախապատճառները ունեցած չլինէր, եւ յաճախ՝ շատ հեռաւոր:

Երբ ներկայ երեւոյթների, եղած-կատարուածների, գոյադրութիւնների պատճառները, բացատրութիւններն ենք փնտռում,- հարկաւոր է յետ դառնալ, վեր բարձրանալ, հոսանուտ գետի վերին մարզերը հասնել՝ ակունքները գտնելու, տեսնելու, ճանաչելու համար:

Ամէն անհատ, ընկերակցութեան անդամ, հաւաքական մարմին, հաստատութիւն, հասարակ ընկերակցութիւն թէ քաղաքական կուսակցութիւն, ինչպէս եւ Ազգ, պարտականութիւններ ունի կատարելիք ժամանակի այն բոլոր շրջաններում, ուր ինքը ապրում, գործում է:

Պարտականութիւն կատարելը՝ եռանդի, ուժի, աշխատանքի կիրարկութեան թանձրացրած պատկերը, շօշափելի արդիւնքը, մածուցուած բանաձեւն է՝ նիւթական, ֆիզիքական, բարոյական, իմացական կալուածամասերի մէջ:

Կեանքի գաղտնիքը հնի եւ նորի անընդհատ փոփոխութեան մէջն է: Նրա յառաջխաղզացումը կատարվում է հնագոյն, աւելի մաշուած ձեւերի քայքայուելովը, ոչնչանալովը, եւ նորերի, թարմերի, եւս աւելի կենսունակների ստեղծագործուելովը, երեւան գալովը: Եւ նորի սկզբնատիպը, գոյառութեան խմորը գտնւում է հինի մէջ, նրա փլատակներից, արգանդիցն է, որ ծնւում է, ապա ձեւակերպւում, գունաւորւում, հասունանում եւ յարմար յատկութիւններով օժտուելով՝ ասպարէզ է մտնում գործելու: Նորը արդպէս է գալիս:

Երբ մի շրջանի մէջ՝ մի ազգ, հաւաքական մարմին, անհատ-քաղաքացի, կուսակցութիւն պարտականութիւն չի կատարում, անհոգ է գտնւում, նոր ձեւերին չի յարմարւում, իրերի պահանջը չի ըմբռնում եւ նրան համապատասխան գործունեութիւն ցոյց չի տալիս, ծանր սխալներ է գործում, եղած ուժերը, հոսանքները չի ճանաչում, չի գնահատում ու կեանքի յարափոփոխ պէտքերին գոհացում չի տալիս, – այդպիսիները՝ յետագայ միւս շրջանների մէջ՝ պարտազանցութեան տուգանքին են ենթարկւում, ծանր կերպով տուժում են, կորցնում են իրենց կենսունակութեան, վերապրումի պայմաններից, յատկանիշներից մէկ մասը ու մնում են թոյլ, տկար՝ աւելի պարտաճանաչների, ժամանակաշրջանների ոգւոյն համեմատ գործող՝ է՛լ աւելի ուժեղ գործօնների առաջ:

Յետաշրջական, րէակցիոներական գաղափարը, գրեթէ, անբաժան է հոլովայթի, շրջանի, յառաջխաղացումի գաղափարներից. նրանք պատմական առընչակից երեւոյթներ են: Պատմականին մէջ՝ յետաշրջականը հին ձեւերի քրթմնջացող ներկայացուցիչն է. բարոյական կալուածամասի մէջ՝ նա պարտազանցութեան փաստաբանը, նոյն ինքն մեղադրուող կողմն է, ա՛յն կոյրը, հաշմանդամը, որ նոր գործունէութիւն ցոյց չի տուել, միայն խոչընդոտ է եղել, ձեռքերը ծալած նստել է եւ պարտականութեան, պատասխանատուութեան բաժին չի ստանձնել, ամէն բեռ իր չքաշած ուրիշին թողնելով: Յետաշրջականը մի բացասական կողմ է՝ դրականի, կեանքի դժուարութիւնները հարթող, յառաջդիմութեան լուծը քաշող՝ ստեղծագործող ուժերի, ազդակների դէմ:

Այս րոպէիս՝ պատմական ամենախոշոր խնդիրների առաջ ենք կանգնած. բոլորս էլ գտնւում ենք ընդհանուր յորձանքի մէջ: – Հայ ազգի մէջ եղող բոլոր դասակարգերը, անխտիր, հրամայական պարտականութիւն ունին կատարելիք՝ ընդհանուր նաւը խորտակունից ազատելու. հարցը բոլորին է վերաբերում:

Պարտականութիւն, հրամայական պարտականութիւն պիտի կատարել, եւ էն էլ իր ամենաբարձր կէտին հասցրած, որպէսզի մեր ճանապարհի վրայ ընկած Տուրանա-Թաթարական մամռոտ ժայռը գլորենք, մեր ուղին շարունակենք դէպի նոր հորիզոններ՝ մեր ձեռքի մէջ պահելով:

Այսօրուայ քրթմնջացողները, տախտակամածի տակից գործողները, քարեր շպրտողները հէնց նրանք են, որոնք մի այլ շրջանի մէջ պարտականութիւն չէին կատարել դէպի այսօրը: Ներկայի քննադատները, եղածից աւելին պահանջողները՝ նախ պատասխանատուութիւնը պիտի ճշդեն անցեալ օրերից սկսած:

Ու մեր թէզի եզրակացութիւնն է, – քանի որ ազգային, համազգային բնոյթ ունեցող խնդիրների առաջ՝ բոլորն էլ պարտականութիւն եւ պատասխանատուութիւն ունին, ապա ո՞վ, ովքե՞ր են, որ ամէնից աւելի թերացել են եւ ընդհանուր գործին պէտք եղած աջակցութիւնը, լրջութիւնը չեն տուել:

Այսօր բոլորովին տարբեր արդիւնք ձեռք բերած կը լինէինք, եթէ անցեալ շրջանների մէջ պէտք եղած աշխատանքը, խելքը, ձեռներեցութիւնը բերուէր՝ հայութիւնը կազմող բոլոր դասակարգերի, բոլոր անհատների կողմից, աշխարհագրական ինչ լայնութեան տակ էլ, որ նրանք գտնուած լինէին:

Այս աշխատութիւնը, շատ հապճեպով գրուած, պարզ եւ հարեւանցի տեղեկութիւններ են, խնդրի այդ մասը լուսաբանելու համար, իրեն նպատակ տալով միանգամայն՝ խթան հանդիսանալ, որպէսզի ամէն Հայ իր բարձրագոյն պարտականութիւնը կատարի դէպի այսօրը, դէպի վաղը, մեր Ապագան:

Ս. Սապահ-Գիւլեան

1 Ապրիլ, 1916 Հէլիոպոլիս, (Եգիպտոս)